Дәуіт үйге кірсе – береке ме, қауіп пе?

Қазақ халқы табиғатты ешқашан адамнан бөлек қарамаған. Даланың тынысын тыңдап, құстың ұшуынан, малдың мінезінен, өсімдік пен жәндіктің тіршілігінен өзінше белгі байқаған. «Құстың ұясын бұзба», «Бір тал кессең, он тал ек» деген секілді сөздер – халқымыздың табиғатқа деген құрметінің айғағы.

Сол табиғат әлеміндегі ерекше жәндіктің бірі – дәуіт. Алдыңғы аяқтарын бүгіп, екі қолын жайғандай отыратын, басын жан-жаққа еркін бұра алатын бұл жәндік халық жадында өзгеше сипат алған. Дәуіт үйге кірсе, қазақ арасында оны «құт келді», «береке болады» деп жақсылыққа жорығандар бар.

Бұл түсінік қайдан шықты? Дәуіттің үйге кіруі шынымен берекенің белгісі ме, әлде бұл – халықтық ырым ғана ма?

«Дәуіт келсе, құт келеді»

Қазақ арасында дәуітке қатысты «Дәуіт бар жерде жылан жүрмейді», «Дәуітті жер – тәуір жер» деген түсініктер кездеседі. Оның халық санасындағы жақсы бейнесі ертегі-аңыздардан да көрінеді. «Қарлығаш пен дәуіт» ертегісінде дәуіт әлсізге қолдау көрсететін, жақсылық жағында жүретін кейіпкер ретінде танылады.

Халықтың дәуітті жақсыға балауының өзіндік себебі бар. Біріншіден, ол – жыртқыш жәндік. Басқа жәндіктермен қоректеніп, табиғаттағы олардың санын реттеуге қатысады. Екіншіден, бүк түсіп отыратын қалпы дұға жасап отырған адамға ұқсайды. Үшіншіден, ғасырлар бойы қалыптасқан аңыздар мен ертегілер оның жағымды бейнесін бекіте түскен.

Демек, «дәуіт келсе – құт келеді» деген ырымның астарында тек тылсым сенім емес, табиғаттағы тіршілік иесін қадірлеу, оны себепсіз өлтірмеу сияқты тәрбиелік мән де жатыр.

Ғылымның түсіндіруі басқа

Ғылым бұл мәселеге басқаша қарайды. Дәуіттің үйге кіруін байлықтың, қуаныштың немесе қандай да бір оқиғаның белгісі деп түсіндіретін ғылыми дәлел жоқ.

Дәуіт – Mantodea отрядына жататын жыртқыш жәндік. Оның негізгі қорегі – басқа жәндіктер. Үйге кіріп кетуінің табиғи себептері жеткілікті: жарыққа, жылуға, қорекке немесе паналайтын жерге ұмтылуы мүмкін. Ашық тұрған терезе мен есік те оның үй ішіне кездейсоқ енуіне себеп болады.

Егер үй маңында ұсақ жәндіктер көп болса, дәуіт үшін ол жер қорекке қолайлы мекен болуы ықтимал.

Яғни ғылымның жауабы қарапайым: дәуіттің үйге кіруі – табиғи әрекет, ал оның береке әкелетіні туралы ғылыми негіз жоқ.

Бірақ бұл халықтық нанымның мәнін жоққа шығармайды. Халық табиғатты ұзақ бақылау арқылы өзіндік тәжірибе қалыптастырған. Сондықтан халық даналығын құрметтеу мен ғылыми шындықты ажырата білу – бір-біріне қайшы ұстаным емес.

Дәуіттен қорқу керек пе?

Көпшілік үшін дәуіт – адамға қауіп төндірмейтін жәндік. Оның табиғи мақсаты адамға зиян келтіру емес, қорек тауып, тіршілігін жалғастыру.

Сондықтан үйге дәуіт кіріп кетсе, үрейленудің қажеті жоқ. Оны өлтіріп немесе қинап тастағаннан гөрі, абайлап сыртқа шығарып жіберген дұрыс.

Дәуіттің табиғаттағы рөлі де елеулі. Ол түрлі жәндіктермен қоректеніп, олардың санын реттеуге көмектеседі. Алайда оны тек «пайдалы жәндік» деп қабылдау да дұрыс емес. Ол зиянкестермен қатар ара секілді адамға пайдалы жәндіктерді де аулайды. Табиғаттағы әр тіршілік иесінің өз қорегі мен өз орны бар.

Осы тұрғыдан алғанда, дәуітке деген құрмет – бір жәндікке ғана емес, табиғаттың өзіне деген құрмет.

Исламда дәуітке қандай көзқарас бар?

Халықтық ырым мен діни ұғымды шатастырмау да маңызды. Исламда «дәуіт үйге кірсе, береке келеді» деген Құран аяты немесе сенімді хадис жоқ. Сондықтан оның үйге кіруін діни тұрғыдан арнайы белгі деп қабылдауға негіз жоқ.

Береке – кездейсоқ жәндіктің әрекетіне емес, Алланың нығметіне байланысты ұғым. Оны адал еңбектен, ізгі амалдан, шүкіршіліктен, отбасы татулығы мен жақсы ниеттен іздеген жөн.

Бұл жерде жиі кездесетін бір қателікті де атап өткен дұрыс. Кейде хадистерде айтылатын «уәзаг» жәндігін қазақтағы дәуітпен шатастырады. Негізінде, уәзаг – кесіртке тектес геккон, ал қазақша дәуіт деп аталатын жәндік – богомол. Сондықтан гекконға қатысты хадистерді дәуітке телу дұрыс емес.

Аңызды – аңыз, ақиқатты – ақиқат деп таниық

Дәуіт туралы Дәуіт пайғамбардың есімімен байланысты халық аңыздары да бар. Кейбір әңгімелерде оның жыландардан қорғануға көмектескені, содан дәуіттер пайда болғаны айтылады.

Мұндай әңгімелер – халықтың табиғатты тануындағы көркем дүниелер. Оларды рухани мұра ретінде бағалауға болады. Бірақ аңызды ғылыми дерек немесе діни ақиқат ретінде қабылдау дұрыс емес.

Қазақтың дүниетанымында аңыздың да өз орны бар. Ол кейде табиғаттағы құбылыстың себебін дәлелдеуден гөрі, оның адамға қандай ой салатынын жеткізеді. Дәуіт туралы аңыздардың да тәрбиелік мәні осында.

Берекені дәуіттен емес, өмірден іздейік

Сонымен, дәуіт үйге кірсе не істеу керек? Ең алдымен, қорықпау керек. Оны жамандықтың белгісі деп қабылдаудың қажеті жоқ. Сол сияқты «енді міндетті түрде байлық келеді» деп нақты сенудің де ғылыми негізі жоқ.

Ал «құт келді» деген халықтық ырымды жақсы ниетпен қабылдауға болады. Өйткені ырымның тәрбиелік жағы бар. Ол адамды тіршілік иесіне зиян келтірмеуге, табиғатты аялауға үндейді.

Бірақ нағыз берекенің бастауы – дәуіт емес. Береке – шаңырақтағы татулықта, ата-ананың батасында, адал еңбекте, бала тәрбиесінде және ағайынның сыйластығында.

«Ырыс алды – ынтымақ», «Береке басы – бірлік» деген қазақ мақалдары осыны меңзейді.

Бірлігі жарасқан үйге дәуіт кірмесе де береке кіреді. Ал татулығы кеткен шаңыраққа дәуіттің кіргенінен ырыс өздігінен орнай қалмайды.

Иә, дәуіт – қазақ танымында ерекше орны бар жәндік. Халқымыз оны жақсыға балап, үйге кіргенін «құттың белгісі» деп қабылдаған. Мұның астарында табиғатты құрметтеу, тіршілік иесіне қиянат жасамау сияқты ізгі ұстаным жатыр.

Ал ғылым дәуіттің үйге кіруін жарық, жылу, қорек немесе паналайтын орын іздеуімен түсіндіреді. Оның адам тағдырын болжайтыны немесе үйге байлық әкелетіні туралы ғылыми дәлел жоқ.

Исламда да дәуіттің келуін берекенің арнайы белгісі ретінде көрсететін дерек кездеспейді. Сондықтан халықтық ырымды діни қағидаға айналдырмаған жөн.

Ендеше, дәуіт үйге кірсе, одан қорқудың да, ерекше тылсым белгі деп қабылдаудың да қажеті жоқ. Оны табиғаттың бір бөлшегі ретінде танып, зиян келтірмей сыртқа шығарып салу – ең дұрыс әрекет.

Бәлкім, дәуіттің үйге кіруі жай ғана табиғаттың кездейсоқ бір сәті шығар. Бірақ сол кішкентай жәндікке мейірім танытуымыз – адамның үлкен қасиетін көрсетеді.

Өйткені береке кейде есіктен кірген дәуіттен емес, жүректен басталады.

Оңталап ЖОЛДАСОВ