Денсаулық және фастфуд: Тез тамақтанудың зияны

Адам денсаулығы – ең басты өмірлік құндылық. Денсаулықты сақтау үшін тек қана дәрігерге уақытылы қаралу жеткіліксіз. Күнделікті қозғалыс, жеткілікті ұйқы және ең алдымен дұрыс тамақтану да маңызды рөл атқарады. Алайда бүгінгі қарбалас тіршілік адамның тамақтану әдетіне де әсер етті. Уақыт үнемдеу үшін дайын тағамды таңдау қалыпты жағдайға айналып барады.

Бүгінде көшеде бургер, хот-дог, пицца, шаурма мен картоп фриін сататын орындарды жиі кездестіреміз. Дүкен сөрелерінде чипсы, тәтті сусындар, түрлі қытырлақ өнімдер самсап тұр. Олардың жарқын қаптамасы мен тартымды жарнамасы әсіресе жастардың назарын аударады.

Бір қарағанда, фаст-фуд – уақытты үнемдеудің оңай жолы. Бірақ жылдам дайындалатын тағамды жиі тұтыну денсаулыққа қалай әсер етеді? Оның құрамында не бар? Ең бастысы – фаст-фудты күнделікті әдетке айналдырмай, дұрыс тамақтанудың жолы қандай?

Фаст-фудтың кең таралуына қазіргі өмір салтының жылдамдығы әсер еткені анық. Оқу, жұмыс, жол және басқа да күнделікті тіршілік арасында адамның үйде асықпай тамақ дайындауға уақыты бола бермейді. Осындай кезде дайын тағам ең оңай шешім сияқты көрінеді.

Әсіресе жастар арасында сабақтан немесе жұмыстан кейін жақын жердегі фаст-фуд орнына кіріп, тез тамақтанып шығу жиі кездеседі. Кейде толыққанды тамақтың орнына чипсы, тәтті сусын немесе дайын кеспе таңдалады.

Алайда мәселе фаст-фудтың бар болғанында емес. Негізгі мәселе – оны қаншалықты жиі тұтынатынымызда және күнделікті рационымыздың қаншалықты теңгерімді екенінде.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дұрыс тамақтанудың негізгі қағидалары ретінде жеткіліктілік, теңгерімділік, мөлшерлілік және әртүрлілікті атап көрсетеді. Ұйымның 2026 жылғы мәліметінде дұрыс тамақтанбау диабет, жүрек аурулары, инсульт және қатерлі ісік секілді жұқпалы емес аурулардың маңызды қауіп факторларының бірі екені көрсетілген.

Бұл мәселе Қазақстан үшін де өзекті.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Қазақстанға қатысты зерттеуінде 6–9 жастағы балалардың 21 пайызында артық салмақ немесе семіздік байқалған. Сонымен қатар зерттеу балалар арасында қант қосылған сусындарды тұтыну мен экран алдында өткізетін уақыттың артқанын көрсеткен.

Ал Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің 2025 жылғы зерттеу қорытындысына сәйкес, ел тұрғындарының салауатты өмір салты қағидаттарын ұстану көрсеткіші 35,7 пайызға жеткен. Бұл көрсеткіш 2025 жылмен салыстырғанда 1,5 пайыздық пунктке жоғары. Зерттеуде дұрыс тамақтанбау, көкөніс пен жемісті жеткіліксіз тұтыну және тұзды шамадан тыс пайдалану созылмалы аурулардың дамуына әсер ететін негізгі қауіп факторларының қатарында аталады.

Демек, дұрыс тамақтану мәселесі тек жеке адамның таңдауы ғана емес, қоғам денсаулығына қатысты маңызды мәселе.

Фаст-фудтың құрамына не кіреді?

Фаст-фудтың әр түрінің құрамы әртүрлі. Сондықтан оның бәрін бірдей зиянды деп бағалау дұрыс емес. Дегенмен көптеген дайын тағамдардың құрамында тұз, май, қант және калория мөлшері жоғары болуы мүмкін. Мәселен, картоп фриі жоғары температурада майға қуырылады. Крахмалға бай өнімдерді жоғары температурада өңдеу кезінде акриламид түзілуі мүмкін. Сондықтан қуырылған тағамдарды шамадан тыс тұтынбаған жөн.

Бургер мен хот-догтың құрамында нан, ет өнімі, ірімшік және түрлі тұздықтар болады. Әсіресе майлы тұздықтарды көп пайдалану тағамның жалпы калориясын арттырады.

Шаурмаға келгенде өнімнің сапасы мен дайындалу жағдайы ерекше маңызды. Еттің дұрыс сақталуы, термиялық өңделуі және санитарлық талаптардың орындалуы тағам қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді.

Ал чипсы мен қытырлақ өнімдерде тұз, май және түрлі дәмдеуіштер болуы мүмкін. Сондықтан өнімді сатып алмас бұрын оның сыртқы қаптамасындағы құрамына назар аударған жөн.

Тәтті сусындар да назардан тыс қалмауы керек. Фаст-фуд туралы сөз болғанда көпшілік тек бургер мен картоп фриін ойлайды. Бірақ оның жанында бірге ұсынылатын тәтті сусындар да маңызды мәселе.

ДДСҰ қант қосылған сусындарды шамадан тыс тұтыну артық калория алуға және дұрыс тамақтану сапасының төмендеуіне ықпал ететінін атап көрсетеді. Мұндай сусындарды жиі тұтыну артық салмақ пен семіздік қаупімен байланысты.

Қазақстанда бұл бағытта нақты шаралар да қолға алынған. 2025 жылдың қаңтарынан бастап елімізде энергетикалық сусындарды 21 жасқа толмаған адамдарға сатуға тыйым салынды. ДДСҰ Қазақстандағы жастардың қант қосылған сусындарды тұтынуы мәселесіне назар аударып, мұндай сусындарды шамадан тыс пайдаланудың семіздік, диабет және жүрек-қан тамырлары аурулары секілді мәселелермен байланысын атап өтті.

Фаст-фуд пен тәтті суға тәуелділік неден пайда болады?Фаст-фудқа қосылатын ондаған дәмдеуіштер мен шырынға қосылатын қантты тұтынған кезде бойымызда дофамин бөлінеді.Яғни бақыт гормоны.Ол гормон өне бойымызды бақытқа бөлейтіндіктен,біздің сана жүйеміз бақытты,қуанышты тек тәтті тамақтан аламыз деп ойлайды.Осылай тәуелділік қалыптасқанда,басқа әрекеттер бақыт гормонын бөлмейтін болады.

Қорыта айтқанда, фаст-фуд – бүгінгі қарбалас өмірде уақыт үнемдеудің ыңғайлы жолына айналды. Алайда оның күнделікті тамақтану әдетіне айналуы денсаулыққа салмақ түсіруі мүмкін. Сондықтан тағам таңдауда оның сыртқы көрінісі мен дәміне ғана емес, құрамына, сапасына және мөлшеріне де назар аударған жөн.

Мамандардың пікірінше, дұрыс тамақтану – белгілі бір тағамнан бас тарту ғана емес, күнделікті ас мәзірін теңгерімді қалыптастыру. Көкөніс пен жеміс-жидекті көбейтіп, пайдалы өнімдерді таңдау, ал тұзы, қанты мен майы жоғары тағамдарды шектеу – денсаулықты сақтаудың қарапайым жолы.

Бүгінде фаст-фудтың қолжетімділігі артып, оны тұтыну оңай болғанымен, дұрыс таңдау жасау жауапкершілігі әр адамның өзінде. Денсаулыққа немқұрайды қарамау – өзімізден басталады. Бүгінгі тамақтану мәдениетіміз ертеңгі өмір сапамызды анықтайды. Сондықтан асығыс тамақтанудан бұрын, ағзамызға не қажет екенін ойланған жөн.

Фаст-фуд орнына не тұтынамыз? Адамзат күнделікті 3 мезгіл теңгерімді тамақтану керек. Сонда ғана энергия пайда болады. Теңгерімді тамақтану үшін тәрелкеңізде ақуыз, талшық, көмірсу және пайдалы майлар болуы керек. Мысалы, ақуызға ет өнімдері, жұмыртқа,сүзбе секілді тағамдарды, талшыққа көк шөптер мен көгөністерді, көмірсуға күріш, қарақұмық сияқты заттарды тұтыну керек. Ал пайдалы майлар дегеніміз күнделікті қолданып жүрген күнбағыс майы емес, жаңғақтар, ірімшік немесе зәйтүн, авакода майлары. Осындай пайдалы тамақтарды тұтыну арқылы ағзамызды зиянды заттардан тазартып, аурулардың алдын аламыз.

Ақниет ЖАСҰЛАНҚЫЗЫ