Қазақ кино индустриясы: бес жылдық тапсырма төңірегіндегі сауал

2021 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» атты ой-толғауында Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан қоғамы үшін маңызды бірнеше тақырыпты қамтыған. Солардың бірі кино индустрия саласының өкілдеріне арналды. Мемлекет басшысы "Біздің шежіремізде ауқымды фильмдерге арқау болатын маңызды белестер мен оқиғалар, тарихи тұлғалар баршылық. Құзырлы органдар мен отандық телеарналарға мемлекеттік тапсырыстың белгілі бір бөлігін міндетті түрде тарихи тақырыптарға бағыттауды тапсырамын" деп тапсыра отырып, "Ол ауқымды көрмелермен немесе басқа да үлкен жобалармен әуестенбей, балаларға, жастарға арналған қарапайым әрі қабылдауға жеңіл туындыларға баса мән беру керек" деген еді.

Дәл сол уақытта режиссер Мұрат Есжан:

– Шынын айту керек, біздің тарихымыз және біздің әдебиетіміз – әлі бір толыққанды экрандалмаған, толыққанды көрерменге кино нұсқа ретінде жетпеген тың нәрсе. Сондықтан Президентіміздің бұл айтып отырған бастамасы өте орынды әрі өзекті. Әсіресе, тарихқа жаңа көзқараспен, жаңа бір қадамдармен, ол тек қана тарихи көзқарас па, кино тұрғысынан, әдіс-тәсілдер тұрғысынан жаңа бір бағыттармен жеткізу – ол бүгінгі күннің талабы, – деп Мемлекет басшысының сөзін салмақтап өткен.

Міне, бүгінде берілген тапсырмаға бес жылдан астам уақыт өтті. Ал атқарылып жатқан жұмыстар қай деңгейде деген сұрақ туындайтыны сөзсіз. Бүгін осы тақырып төңірегінде айтып өтейік.

Әуелі қазақ кино индустриясының тарихына көз жүгіртсек.

ХХ ғасырда басталған көш

Қазақ кино өнері – ұлт мәдениетінің ажырамас бөлігі, халықтың рухани өмірін бейнелейтін маңызды сала. Кино – тек ойын-сауық құралы ғана емес, ол қоғамның тыныс-тіршілігін, тарихи кезеңдерін, ұлттық болмысын көрерменге жеткізетін өнер. Қазақ киносының қалыптасуы мен дамуы бірнеше тарихи кезеңнен өтті. Оның бастауында ұлттық мәдениетке жанашыр болған өнер қайраткерлері тұрды.

Қазақ киносының тарихы ХХ ғасырдың алғашқы жартысынан бастау алады. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін кино саласына ерекше көңіл бөлінді. 1920-1930 жылдары Қазақстанда деректі фильмдер түсіріле бастады. Бұл кезеңде елдің тұрмысы, ауыл шаруашылығы, өндіріс орындары туралы қысқа фильмдер жарық көрді. Ал қазақ кино өнерінің алғашқы маңызды қадамы 1938 жылы түсірілген Амангелді фильмімен байланысты. Бұл туынды қазақ халқының батыры Амангелді Имановтың өмірі мен ерлігін баяндайтын алғашқы толықметражды дыбысты фильм болды. Фильм қазақ киносының кәсіби деңгейде дамуына жол ашты.

1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезінде Қазақфильм студиясының негізі қаланды. Соғыс жылдары көптеген кеңестік киностудиялар Алматы қаласына көшіріліп, мұнда шығармашылық жұмыстар жалғасты. Бұл қазақ киносының дамуына үлкен ықпал етті. Сол кезеңде режиссерлер мен актерлер тәжірибе жинақтап, ұлттық кино мектебінің қалыптасуына үлес қосты.

Соғыстан кейінгі кезең қазақ киносының өркендеу дәуіріне айналды. 1950-1960 жылдары тарихи және әдеби шығармалар желісі бойынша көптеген фильмдер түсірілді. Солардың бірі – Қыз Жібек фильмі. Режиссер Сұлтан Қожықов түсірген бұл кинотуынды қазақ кино өнерінің алтын қорына енді. Фильмде қазақ халқының салт-дәстүрі, ұлттық киімдері, ән-күйі кеңінен көрсетілді. Басты рөлдерді сомдаған Меруерт Өтекешова мен Құман Тастанбеков көрерменнің ыстық ықыласына бөленді. Бүгінде бұл фильм қазақ киносының символына айналған.

1970-1980 жылдары қазақ киносы жаңа деңгейге көтерілді. Осы кезеңде әлеуметтік, психологиялық тақырыптарды қозғайтын фильмдер көбейді. Шәкен Айманов қазақ киносының дамуына өлшеусіз үлес қосты. Оның режиссерлік еңбектері ұлттық кино өнерін биік деңгейге шығарды. Сонымен қатар Тақиялы періште, Менің атым Қожа секілді фильмдер халық арасында кең танымал болды. Әсіресе балалар тақырыбын қозғаған “Менің атым Қожа” фильмі жасөспірімдердің өмірін шынайы бейнелеп, бірнеше халықаралық марапатқа ие болды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ кино индустриясында жаңа кезең басталды. 1990 жылдары экономикалық қиындықтарға қарамастан, режиссерлер тарихи тақырыптарға бет бұрды. Ұлттық сананы жаңғыртуға арналған фильмдер түсіріле бастады. Кейінгі жылдары мемлекет кино саласына қолдау көрсетіп, жаңа жобалар дүниеге келді. Тарихи фильмдермен қатар комедия, драма, экшн жанрындағы туындылар да көбейді.

Қазіргі таңда қазақ киносы халықаралық деңгейде танылып келеді. Жас режиссерлер тың идеялар ұсынып, жаңа форматтағы фильмдер түсіруде. Тимур Бекмамбетов секілді әлемге танылған тұлғалар қазақ киносының беделін арттырды. Сонымен бірге отандық фильмдер шетелдік кинофестивальдерге қатысып, жүлделі орындарға ие болуда. Кинотеатрларда қазақ тіліндегі фильмдердің көбеюі де ұлттық киноға деген қызығушылықтың артқанын көрсетеді.

Сынға ілінген сәттер көп

Қазақ кино индустриясы соңғы жылдары қарқынды дамып келе жатқан мәдени салалардың біріне айналды. Мұны ешкім жоққа шығара алмайды. Кинотеатрларда отандық фильмдердің саны артып, көрерменнің қазақ киносына деген қызығушылығы күшейе түсті. Әсіресе жастар арасында қазақ фильмдеріне сұраныс көбейді.

Дегенмен, салада жетістіктермен қатар шешімін күткен мәселелер де аз емес. Көптеген режиссерлер мен кино мамандары қазақ киносының болашағы үшін ең алдымен сапаға мән беру қажеттігін айтып келеді.

Қазақ киносының басты кемшіліктерінің бірі – сапалы сценарий тапшылығы. Белгілі режиссер Шәкен Айманов кезінде: «Киноның жаны – сценарий» деген болатын. Шынында да, фильмнің тағдырын оның мазмұны шешеді. Қазіргі таңда көптеген фильмдер жеңіл әзілге құрылып, терең мағынаны жеткізе алмай жатады. Әсіресе бір-біріне ұқсас комедиялық фильмдердің көбеюі көрермен тарапынан жиі сынға ұшырайды. Кейбір киноларда арзан күлкі мен орынсыз сөздер басым болып, тәрбиелік мәні әлсіреп кеткені байқалады.

Белгілі актер әрі режиссер Асанәлі Әшімов бір сұхбатында: «Кино халықтың рухани тәрбиесіне қызмет етуі керек» деген пікір айтқан. Расында, кино тек табыс табудың құралы емес, ол – ұлттың мәдениеті мен дүниетанымын қалыптастыратын өнер. Сондықтан мазмұны әлсіз фильмдердің көбеюі ұлттық киноның беделіне әсер етеді.

Қазақ кино индустриясындағы тағы бір мәселе – кәсіби мамандардың жетіспеушілігі. Режиссерлер арасында тәжірибелі сценаристер мен дыбыс режиссерлерінің аз екені жиі айтылады. Кей фильмдерде дыбыстың анық естілмеуі, монтаждағы қателіктер немесе актерлік ойынның сенімсіз болуы көрерменнің көңілінен шықпай жататын. Белгілі режиссер Ермек Тұрсынов қазақ киносы туралы пікірінде: «Бізде кино түсіру көп, бірақ кино тілі жетіспейді» деген болатын. Бұл сөз кино өндірісіндегі техникалық және шығармашылық әлсіздіктерді аңғартады.

Қаржыландыру мәселесі де маңызды түйткілдердің бірі. Көптеген тарихи немесе сапалы көркем фильмдерді түсіру үшін үлкен бюджет қажет. Алайда кейбір жобалар жеткілікті деңгейде қаржыландырылмайды. Соның салдарынан фильмнің техникалық сапасы төмендеп кетеді. Сонымен қатар кино саласында бөлінген қаражаттың тиімді игерілуі туралы қоғамда жиі пікірталас туындайды.

Қазақ киносының жанрлық әртүрлілігі де әлі толық дамымаған. Қазіргі таңда кинотеатрларда көбіне комедия жанры басым. Себебі ол тез табыс әкеледі. Ал тарихи драма, психологиялық фильм, ғылыми-фантастика немесе сапалы анимациялық туындылар сирек түсіріледі. Кинотанушылар мұны қазақ киносының дамуындағы басты кедергілердің бірі деп санайды. Әлемдік кино нарығында бәсекеге түсу үшін түрлі жанрда сапалы фильмдер қажет.

Белгілі режиссер Талғат Теменов өз сұхбаттарының бірінде: «Кино ұлттық болмысты жоғалтпауы керек» деген еді. Қазіргі кей фильмдерде батыс мәдениетіне еліктеу байқалып, ұлттық ерекшелік көмескіленіп қалады. Қазақы тәрбие, отбасы құндылығы, салт-дәстүр кейде үстірт көрсетіледі. Ал ұлттық киноның басты міндеті – халықтың рухани құндылықтарын сақтау.

Сонымен бірге жарнама мен насихат жұмыстарының әлсіздігі де байқалады. Кейбір сапалы фильмдер көрерменге толық таныстырылмайды. Кинотеатрларда шетелдік фильмдерге көбірек орын беріліп, отандық туындылар аз уақыт көрсетіледі. Бұл қазақ киносының кең аудиторияға жетуіне кедергі келтіреді.

Қазіргі уақытта интернет пен әлеуметтік желінің дамуы да кино индустриясына әсер етуде. Жастар қысқа видеоларға көбірек көңіл бөліп, мазмұнды фильмдерге аз уақыт бөлетін болды. Сонымен қатар пираттық сайттар да кино өндірісіне үлкен шығын әкеледі. Бұл жағдай отандық киногерлердің еңбегін толық бағалауға мүмкіндік бермейді.

Соған қарамастан, қазақ киносының болашағына сенім мол. Соңғы жылдары жас режиссерлер халықаралық фестивальдерде жүлде алып, қазақ киносының беделін көтеріп жүр. Мемлекет тарапынан да кино саласына қолдау көрсетілуде. Егер сапалы сценарийге, кәсіби мамандар даярлауға және ұлттық мазмұнға ерекше көңіл бөлінсе, қазақ киносы әлемдік деңгейде үлкен жетістікке жете алады.

Жаңа дәуірге қадам басты

Тапсырма орындалуымен құнды екені қашанда айтылып келеді. Соңғы 5-10 жылдықта қазақ кино индустриясы қарқынды дамып, жаңа белеске көтерілді. Бұрын отандық фильмдер сирек түсіріліп, көрерменнің қызығушылығы төмен болған кезеңдер артта қалды. Қазіргі таңда қазақ киносы тек ел ішінде ғана емес, халықаралық деңгейде де танылып келеді. Жас режиссерлердің тың идеялары, актерлердің кәсіби шеберлігі және техникалық мүмкіндіктердің артуы ұлттық кино өнерінің дамуына серпін берді. Сонымен қатар тарихи, әлеуметтік, психологиялық және патриоттық тақырыптарды қозғайтын фильмдердің көбеюі қазақ киносының мазмұндық деңгейін көтерді.

Қазақ киносының басты жетістіктерінің бірі – халықаралық кинофестивальдердегі табыстары. Соңғы жылдары қазақстандық фильмдер әлемнің беделді фестивальдеріне қатысып, түрлі марапаттарға ие болуда. Бұл – ұлттық киноның сапасының артқанын көрсететін маңызды көрсеткіш. Әсіресе жас режиссерлердің еңбегі шетелдік сыншылардың назарын аударуда. Қазақ киносының халықаралық аренада танылуы еліміздің мәдени беделін де көтеріп келеді.

Белгілі режиссер Ермек Тұрсынов бір сұхбатында: «Қазақ киносы өзінің жаңа дәуіріне қадам басты» деген болатын. Бұл пікір қазіргі кино саласындағы өзгерістердің нақты көрінісін аңғартады. Шынында да, бүгінгі қазақ киносы тек қарапайым көрерменге емес, кәсіби кинотанушыларға да ой салатын деңгейге жетіп келеді.

Соңғы жылдары тарихи фильмдердің көбеюі де үлкен жетістік саналады. Қазақ халқының өткені мен батыр тұлғаларын дәріптейтін фильмдер көрерменнің ұлттық рухын оятуға ықпал етуде. Томирис, Қазақ хандығы, Жаужүрек мың бала секілді туындылар ұлттық тарихқа деген қызығушылықты арттырды. Бұл фильмдерде қазақ халқының батырлығы, елдік рухы мен тәуелсіздік жолындағы күресі көркем бейнеленді.

Қазақ кино индустриясының тағы бір жетістігі – техникалық сапаның артуы. Бұрынғы фильмдерде дыбыс, монтаж немесе арнайы эффектілер жағынан кемшіліктер байқалып жатса, қазіргі киноларда бұл мәселелер біртіндеп шешілуде. Заманауи камералар мен жаңа технологиялардың қолданылуы фильм сапасын халықаралық стандарттарға жақындатты. Сонымен қатар операторлық жұмыс пен актерлік шеберлік те жаңа деңгейге көтерілді.

Соңғы жылдары отандық фильмдердің кассалық табысы да артты. Көрермендердің қазақ фильмдеріне қызығушылығы көбейіп, кинотеатрларда ұлттық туындылар жиі көрсетілетін болды. Әсіресе жастар арасында қазақша фильм көруге деген сұраныс жоғарылады. Бұл – ұлттық киноға деген сенімнің артқанын білдіреді.

Тимур Бекмамбетов әлемдік кино саласында жетістікке жеткен тұлғалардың бірі ретінде қазақ жастарына үлкен мотивация берді. Оның халықаралық жобалардағы табысы қазақстандық киногерлердің де әлемдік деңгейде жұмыс істей алатынын дәлелдеді. Сонымен қатар жас режиссерлер жаңа стиль мен ерекше идеяларды киноға енгізіп, ұлттық киноның аясын кеңейтуде.

Белгілі режиссер Талғат Теменов бір пікірінде: «Қазақ киносы көрермен тәрбиелеуі керек» деген болатын. Қазіргі таңда әлеуметтік мәселелерді қозғайтын фильмдердің көбеюі осы бағыттағы оң өзгерістерді байқатады. Мысалы, отбасы құндылығы, жастар тәрбиесі, анаға құрмет, ұлттық сана тақырыптары көркем фильмдер арқылы кеңінен насихатталуда.

Сонымен қатар қазақ анимациясы да дами бастады. Балаларға арналған мультфильмдердің көбеюі ұлттық тәрбиені кішкентай көрермендерге жеткізудің тиімді жолына айналуда. Бұл – болашақ ұрпақтың қазақ тіліндегі сапалы контентке қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Қазақ киносының тағы бір маңызды жетістігі – жаңа буын актерлерінің қалыптасуы. Қазіргі жас актерлер өз рөлдерін шынайы сомдап, көрерменнің ықыласына бөленіп жүр. Олар әлеуметтік желі арқылы да кең танылып, ұлттық киноның дамуына үлес қосуда.

Түйін. Қорыта айтқанда, соңғы жылдары қазақ кино индустриясы үлкен жетістіктерге жетті. Халықаралық фестивальдердегі жеңістер, тарихи фильмдердің көбеюі, техникалық сапаның артуы және көрермен қызығушылығының жоғарылауы – ұлттық киноның жаңа кезеңге көтерілгенінің дәлелі. Белгілі режиссерлер мен актерлердің пікірлері де қазақ киносының болашағына сенім мол екенін көрсетеді. Сондықтан ұлттық кино өнері алдағы уақытта да дамып, әлемдік кино кеңістігінде өз орнын нығайта беретіні сөзсіз.

Оңталап ЖОЛДАСОВ