"Аралқұмдағы ақырғы аялдама"

Өткен жылғы «Қазіргі заманғы қазақ романы» әдеби байқауында топ жарған жеті-сегіз сүбелі туындының бірі де бірегейі осы аттас роман болатын. Авторы – жерлесіміз, белгілі жазушы Қуаныш Жиенбай.

Әуелі кітап атын таңсық көріп «Е, мына кітап Арал ауданындағы Аралқұм елді мекені туралы болды ғой» деп шолақтау ойлағанымыз рас. Бірақ бұл туындының ішек-қарынын түгел сүзіп, көз майымызды тауысып оқып шыққанда басқа әлемге тап болғандаймыз. Себебі, жүл­дегер жазушы жерлесіміздің мен бі­лердегі басты тақырыбы – эко­­­ло­­гия­лық апат аузындағы Арал теңізі, оның жа­ға­лауын жайлаған жер­­лес­тері. Тіпті ол сонау өткен ғасыр­дың жет­пісінші жыл­дарының орта ше­нінде респуб­ликалық «Қазақстан пио­нері» (қа­зіргі «Ұлан») басылымында тұңғыш рет жарық көрген «Біздің Аралдың адамдары» әңгіме­сінен бастап жо­ға­рыдағы тақырыпты қаузап келген еді.

Жазушы Қ.Жиенбайдың жоға­ры­да аталған бәйгеде бағын сы­нап, ат оздырған романын осы жо­лы қа­рапайым оқырман ретінде қол­ға ал­дық. Байқағанымыз, роман үлкен­ді-кішілі он сегіз тараудан тұ­­рады екен. Әрқайсысына ат қо­йы­­лып, айдар тағылған осы тарау­лардың «Ұтыс пен ұтылыс» атты ал­ғаш­қы тарауы төмендегіше басталып баяндалады.

«Бетбақтың түйе өркеш құм тө­белерінің қайдан басталып, қайдан аяқталатындығын «мен білемін» дей­тін пендені кезіктірсе, көздері шық­сын! Құдай-ау, бұл неткен ай­дын-шалқар кеңістік?! Әлдебір құр­лықтар мен ендіктерді мекендеген халықтарды жердің тарлығынан бір-біріне алакөздендіріп қояды да, табиғат жарықтық бұларға келгенде алақанын аямай ашып тастап, керек пе, керек емес пе, о жағына бас ауырт­пай, лақ еткізіп бәрін бере салады».

Жазушының ә дегеннен романын бүйтіп бастауы қазақ даласының байтақтығын, қазақ баласының кө­ңіл кеңдігін көрсетуге қадам жасауы болса керек. Ал сол ұлан-ға­йыр даланы мекендеген адамдар тағ­дыры, алуан мінезі, ішкі-сыртқы жан дү­ниесі қайшылыққа толы еке­нін кө­реміз. Байтақ даланы тас­па­дай тіліп, ұзыннан ұзақ ащы ішек­тей со­зылған ұлан-ғайыр кеңістіктің бір нүктесінде жатқан Аралқұм болат жол бекетіндегі адамдар тағдыры жазушы қаламының ұшында қалай, қайтіп бейнеленді? Оны кітапты оқып, ой-санасының сүзгісінен өт­кіз­ген оқырман ғана біледі. Біз тек өзі­міздің азғантай біл­генімізді, миы­мызға ілгенімізді ғана рет-ретімен баян етуге бел буған жайымыз бар.

Біріншіден, бұл роман қарапа­йым ауыл адамдарының қазіргі тағдыр-талайын шынайы, нақты су­реттеуімен құнды. Неге дейсіздер ғой. Жоғарыда айтқан «Ұтыс пен ұты­лыс» атты алғашқы та­рау­да Бет­бақдала, он­да тір­шілік еткен аң-құс, оның ішінде құмға із сал­ған кесірткелер бей­несі бар емес пе? Екін­­ші­ден, талай ұрпаққа не­сі­бе-ырзық болған Арал теңізі тартылып, амал­дың жоқ­­тығынан Аралқұм бе­кетіне қоныс аударған  Өте­міс пен Те­ңізбай есім­­ді жас жігіттердің тағ­дыр­­лары кесірт­келерге ұқ­сас. Кесірт­келер де, әлгі екі жі­гіт те тір­шілік үшін байыз таппай жүр. Бірі Бет­­бақ­даланың бұта-түзгінді жазық­тарын кезіп, нәпақа іздеп жүрсе, екіншісі де Байқоңыр ғарыш ай­ла­ғының іргесіндегі Тө­ре­там кентіне туу теңіз түк­піріндегі атақоныс­та­­ры­нан бала-шағасын шұ­­быртып кеп несібе-ризық теріп жүр­ген жоқ па? Бәрі тіршілік үшін, «қара қазан, сары қа­рын бала» қамы үшін.

Романда қанша кейіпкер болса, сонша тағдыр бар. Солардың бәрін жазушы қиыннан қиюластырып, өз стилімен өрнектей білгенін бай­қай­мыз. Соның айқын айғағы, кітаптағы Сұлутам депосының бастығы Аспандияр, әлгіндегі Өтеміс пен Теңізбай, Мөңкебай, Жарылқасын, Тұрсынбай және басқа көптеген кейіпкердің әр­қайсысы – бір-біріне ұқсамайтын дара тұлғалар. Ішкі жан дүниелері де бөлек бір әлем. Олардың барша­сын біріктірген несібе-ырзығы бол­­са, қызметі өрілген, болат жол бе­­кет­терінің үлкен-кішісін ашса ала­қа­­нында, жұмса жұдырығында ұстаған депо бастығы Аспандиярдың үстел басындағы үстемдігі. Бірақ қызмет қолдың кірі екенін ноқтадан басы босан­ғанда ұққан ол өз қате­лі­гін кеш түсінді. Сөйтіп баяғы Арал­құм бекетіне көшуге бел байлайды. Ақыры Сұлутам сияқты кө­рік­ті ша­һардан кішкентай ауылға қо­ныс аударуға мәжбүр болады.

Жазушы кеше ғана дүрілдеген депо бастығының қызметтен қол үз­ген сәтін мына бір қарапайым сөй­­лем­мен білдіреді. Сұлутам де­по­сы­ның директоры Аспандияр Нұр­­мақов екін­ші қабаттағы кең каби­нетіне ен­ді баяғыдай алшаңдап кіре алмай­ды: қолы қалт еткенде терезенің ал­дын­да таза ауа жұтып тұрғансып, ай­на­ласы атшаптырым ауладағы қыз-қыз қайнаған тірлікті алыстан бақы­лауды басы бүтін ұмытады: ұмыт­пайды, уақыттың зыр-зыр еткен диірмені ұмыттырады: қақпадан кіріп келе жатқанда күзетшіден бастап, сапардан оралған машинис­терге дейін генералға «шест» берген солдаттардай жандарынан бұл өтіп кеткенше… сымдай тартылып тұ­ратын-ды, енді тұрмайды. Есеп-қисап бөліміндегі қыз-келіншектер бастықтың алдында олпы-солпы кө­рі­нуді ұятсынып, емен есіктен ары ат­тарда айнаға қарап сыланып-сипанбайды…

Е, кеше патша едің, бүгін пақыр болдың деген осы да. Дүние кезек. Аспандияр Сұлутам депосының директоры боп дүрілдеп, айтқаны болып, айдағаны жүріп тұрғанда ан-оу Арал теңізі жағалауынан күнкөріс қамымен Төретамға амалсыз қоныс аударған Өтеміс пен Теңізбайдан теріс айналған еді. Енді міне… Ең ақы­рында қызметтен қол үзер ша­ғын­да тәубесіне келді. Өзінен жо­ға­ры қызметтегі бұрынғы басшысына өтініш жасап, кезінде өзі әу­­ре-сарсаңға салған Өтеміс пен Те­­ңіз­­байды жұмысқа қабылдауды, ке­зінде өзі елеусіз деп санаған тағы біраз істерді тапсырып, өтініш жасады. Онымен де тұрмай, ең аяғында Арал­құмға көшіп келгені ше… Баяны жоқ бақтың ақыры осы да.

Романда о басында айтқаны­мыз­­дай өзіміз бастан кешіп жатқан қазіргі заман тынысы анық байқа­лады. Мысалы, автордың бүгінде бірте-бірте қолданысқа кеңі­нен енген технологиялық жетістік­терімізді орынды қолдана білгенін айта кетсек артық болмас.

Осы романда қазіргі заманға сай пысық, пісентті, қара судан қай­мақ сүзген Жарылқасын есімді ке­йіп­­кер бар. Жаңағы біз айтқалы отыр­ған, өркениет жетістігінің бірі – дрон аппаратын ауылда алғаш­қы пайдаланған адам. Әрине, Жарыл­қасын бұрын адамдардың ойы тү­гіл түсіне кірмеген әлгі дронды қан­шама ақшасын рәсуа қылып босқа сатып алған жоқ. Бас пайдасына жарату үшін сатып алды. Енді со­ның мүмкіндігін ауыл аспанында ұшы­рып,  төрт түлік малын, жеке меншік жерін түгендеп жүрген жайы бар.

Міне, базарлы нарықтың тұсын­дағы байшыкеш адамдардың оқ­та-текте көзге көрінетін көңілге қо­­нымсыз бейнелері. Сол Жарыл­қа­­сын­ның көзінің қарашы­ғындай сақ­тап, дронмен дүркін-дүркін ба­қылап, қызғыштай қорып жүрген жиыр­ма гектар жерін ақыры аук­цион арқылы ресейлік кәсіпкерлерге са­туға бел байлады. Оның сыртында Арал­құм­ның іргесіндегі  кварц құмы да көз құр­тына айнал­ғалы қашан.

Жазушы мұның бәрін қазіргі өмірдің нақты мысалынан алып отыр­­ғаны белгілі. Себебі, қазір Арал­құм бекетінің ір­ге­сіндегі Шөміш елді мекенінің тұ­сынан Қызыл­орда қаласындағы за­уытқа кварц құмы тасы­малданып, осы бір табиғат бай­лығынан сапалы шыны шығарылып жатқаны белгілі.

Аталған романдағы жер-су атау­лары да, Арал тұрғындарының көз­­де­­ріне жылыұшырай көрінеді. Мы­­­са­лы, Аяқ­өткел, Алты құдық, Шө­­­міш­­көл, Арал­­құм, Шөміш және басқа жер, елді мекен аттары жүректі елжі­ретеді. Жазу­­шының туған жерге деген жан сүйіспеншілігінен, сар­­тап сағы­нышынан туса керек. Оны жүлдегер шығарманың әр тұ­сынан шолуға болады. Осыған бай­ланысты көңілден кетпейтін, ой­дан өш­пейтін жоғарыда аттары аталған кейіп­кер­лердің бірі – Өте­міс. Ол – ұлы теңіз шалқып жатқан кезеңде балықшы кемесінде білікті механик қызметін мінсіз атқарған жан. Теңіздің сырын да, жырын да бір адамдай білетін. Оны айтасың-ау, ауа райын алдын ала болжайтын көріпкелдік қасиеті де бар. Сол Өте­містің қоныс аударып, темір-терсек тергіштеп кетуі тағдыр талқысына түс­кен теңіз-ана­мыздың бүгінгі ауыр халінен ау­май­тынын қайтерсің. Осы­­­дан-ақ жазушы Қ.Жиенбайдың алуан тағ­дырлы адамдар психоло­гия­сын жетік танып, келісті көр­кем шы­ғарма­ға ай­нал­дырған шебер­лігі­не тәнті бола­сың.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай тү­­йіні, белгілі жазушы жерлесі­міз Қуа­­ныш Жиенбайдың «Аралқұм­дағы ақыр­ғы аялдама» атты жүлде­гер ро­маны оқырман оясынан шыға­тын нағыз көркем туынды екеніне әбден көз жеткіздік. Мемлекет бас­шысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұлт ру­ха­ния­ты үшін аса маңызды құжат – «Кітап оқу мәдениетін дамыту жә­не зерделі ұлт қалыптастыру жө­нін­дегі шаралар туралы» Жар­лыққа қол қойғаны бел­гілі. Осыған орай ел-елдегі, жер-жер­дегі руханият бесігі – ауыл, қала кітап­хана­ларында кі­тап оқу мә­де­ние­тін дамы­ту шаралары жап­пай қол­ға алы­нуда. Міне, осы ке­зеңде қалың оқыр­ман белгілі жазу­шы Қуаныш Жиен­бай­дың «Арал­құм­дағы ақырғы аялдама» ат­ты жүлдегер романын оқыса, одан бі­раз рухани азық алары сөзсіз.

Толыбай АБЫЛАЕВ

syrboyi.kz