Дархан АМАНЖОЛҰЛЫ: Абайдың мұрасы өткенді дәріптеу үшін емес, болашақты бағдарлау үшін қажет
Қазақ халқының рухани әлемін, ұлттық болмысын, дүниетанымы мен адамгершілік құндылықтарын терең түсінудің ең сенімді жолы – Абай мұрасын тану. Ұлы ойшылдың шығармалары мен қара сөздері қазақ қоғамының кешегісі мен бүгінін ғана емес, келешегіне де бағыт-бағдар беретін мәңгілік рухани қазына саналады. Сондықтан да «Қазақты тану – Абайды тану» деген тұжырымның астарында терең мән жатыр.Осы орайда Абайдың тұлғасы, оның қазақ қоғамындағы орны, шығармаларының бүгінгі ұрпақ тәрбиесіндегі маңызы және ұлы ақынның мұрасын насихаттау мәселелері жөнінде абайтанушы ғалыммен арнайы сұхбат құрған едік.
– Абайдың «Толық адам» ілімі бүгінгі Қазақстанның ұлттық идеологиясының өзегіне айнала ала ма? Оның қандай тұстары қазіргі қоғам үшін аса маңызды?
– Абайдың «Толық адам» ілімі – қазақ ой тарихындағы ең кемел гуманистік тұжырымдамалардың бірі. Ол адамның жан-жақты жетілуін ақыл, жүрек және қайрат үйлесімінен іздейді. Егер ұлттық идеология қоғамның рухани негізін қалыптастыруға қызмет етсе, онда «Толық адам» тұжырымдамасы соның басты өзегіне айналуға толық лайық. Өйткені бұл ілім белгілі бір саяси кезеңге емес, адам болмысының мәңгілік құндылықтарына сүйенеді.
Бүгінгі қоғам үшін оның ең маңызды қырлары – адал еңбек, әділет, жауапкершілік, білімге құштарлық, ар-ұят мәдениеті және қоғамдық мүддені жеке бастың пайдасынан жоғары қоя білу. Қазақстанның ұзақ мерзімді дамуы ең алдымен осындай азаматтардың қалыптасуына байланысты. Сондықтан «Толық адам» – тек моральдық ұғым емес, ол мемлекет құрудың да рухани формуласы.
– Абай «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» деген қағиданы ұсынды. Қазіргі әлемдегі діни, ұлттық және саяси қақтығыстар жағдайында бұл ойдың маңызы қандай?
– Бұл сөз – Абай дүниетанымының гуманистік шыңы. Ол адамды ұлтына, дініне немесе әлеуметтік мәртебесіне қарап емес, жаратылысындағы қадір-қасиетіне қарай бағалауға шақырады. Мұндай көзқарас бүгінгі әлемде ерекше өзекті.
Қазіргі халықаралық шиеленістердің көпшілігі өзгені қабылдай алмаудан, төзімсіздіктен және үстемдік психологиясынан туындайды. Абай ұсынған адамсүйгіштік ұстанымы өзгешелікті құрметтеуге, диалог мәдениетін қалыптастыруға және ортақ адамзаттық құндылықтарды жоғары қоюға үндейді. Бұл – әлсіздік емес, өркениетті қоғамның ең жоғары мәдениеті.
– Абайдың қара сөздерінде айтылған дін туралы ұстанымдары бүгінгі қазақ қоғамындағы дін түсінісімен қаншалықты үндеседі? Ол дінді қалай түсінді?
– Абай үшін дін – ең алдымен адамды кемелдікке жеткізетін рухани-адамгершілік мектеп. Ол сыртқы рәсімдерге ғана сүйенетін діндарлықты емес, жүрекпен қабылданған сенімді жоғары бағалады. Қара сөздерінде Аллаға сенудің өлшемі – әділет, мейірім, адалдық және адамға қызмет ету екенін бірнеше рет атап көрсетеді.
Қазіргі қазақ қоғамында да дәстүрлі ислам дәл осы құндылықтарға негізделген. Алайда кейде діннің сыртқы белгілеріне шамадан тыс мән беріліп, оның ішкі рухани мазмұны назардан тыс қалып жатады. Осы тұрғыдан алғанда Абайдың мұрасы бүгінгі діни сананы тереңдететін маңызды бағдар болып қала береді. Ол сенім мен ақылды, иман мен ізгілікті бір-бірінен ажыратпай қарастырды.
– «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» өлеңі арқылы Абай қандай діни-философиялық идеяны жеткізгісі келді? Бұл шығармадағы негізгі ой қазіргі жастарға қалай түсіндірілгені жөн?
– Бұл шығармада Абай Алланы тану адамның моральдық жауапкершілігімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Аллаға сену – тек сенім айту емес, Оның жаратқан әлеміндегі әділет пен махаббат заңдылығын өмірде жүзеге асыру.
Өлеңнің негізгі өзегі – иман мен махаббаттың бірлігі. Абайдың айтуынша, Алланы сүйген адам адамзатты да сүйеді, ал адамға қиянат жасау – шынайы иманға қайшы әрекет. Сондықтан жастарға бұл шығарманы догматикалық мәтін ретінде емес, рухани мәдениет пен адамгершілік философиясы ретінде түсіндіру маңызды. Сонда оның тәрбиелік әлеуеті әлдеқайда жоғары болады.
– Абай ғылым мен иманды бір-біріне қарсы қоймайды. Оның «Ғылымсыз ахирет те жоқ, дүние де жоқ» деген ұстанымы бүгінгі білім мен діннің арақатынасына қандай бағыт береді?
– Абай ғылымды Алланың жаратқан әлемін танудың құралы деп қарастырды. Негізінде ғылым мен иманның арасында табиғи қайшылық жоқ.
Бүгінгі қоғамда да дін ғылымның орнына жүрмеуі керек, ал ғылым адамның рухани қажеттілігін жоққа шығармауы тиіс. Бірі – ақиқатты зерттесе, екіншісі – адамның моральдық жауапкершілігін қалыптастырады. Абай осы екеуінің үндестігін көрегендікпен көрсетіп берді. Бәсекеге қабілетті әрі рухани кемел ұлт қалыптастыру үшін дәл осы үйлесім қажет.
– Абай сынаған бес дұшпан – өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік және бекер мал шашу – қазіргі қоғамда қаншалықты өзекті? Бұлардың қайсысы бүгінгі қазақ қоғамына көбірек қауіп төндіріп отыр?
– Абай атаған бес дұшпанның ешқайсысы өзектілігін жоғалтқан жоқ. Керісінше, цифрлық дәуірде олардың кейбірі жаңа сипат алды. Өсек әлеуметтік желілер арқылы бұрынғыдан да жылдам таралады, өтірік жалған ақпаратқа айналады, мақтаншақтық тұтынушылық мәдениетімен күшейеді, ал бекер мал шашу көрсетілім үшін өмір сүру дағдысына ұласады.
Меніңше, қазіргі қоғам үшін ең үлкен қауіп – өтірік пен еріншектіктің қатар жүруі. Өтірік қоғамдық сенімді әлсіретеді, ал еріншектік білімге, еңбекке және жаңашылдыққа ұмтылысты тежейді. Сенім мен еңбек мәдениеті әлсіреген қоғамның тұрақты дамуы қиын.
– Абайдың «Біріңді қазақ бірің дос, көрмесең істің бәрі бос» деген өсиеті қазіргі қоғамдық бірлік пен елдік сананы қалыптастыруда қалай қолданылуы керек?
– Бұл өсиет – ұлттық ынтымақтың қысқа да нұсқа формуласы. Абай бірлікті ұран ретінде емес, ортақ мақсатқа қызмет етудің мәдениеті ретінде түсінді.
Қазіргі Қазақстанда бұл қағида азаматтардың әлеуметтік жағдайына, өңіріне, тіліне немесе саяси көзқарасына қарамастан ортақ жауапкершілік сезімін қалыптастыруға бағытталуы тиіс. Елдің болашағы өзара сенімге, қоғамдық келісімге және әділетке негізделгенде ғана баянды болады. Бірлік дегеніміз – біркелкі ойлау емес, ортақ құндылықтарды құрметтей отырып, әртүрлі пікірдің қатар өмір сүре алуы.
– Абай шығармаларында мемлекет басқару, әділдік, ел билеу туралы қандай ойлар бар? Оның бұл көзқарастары бүгінгі мемлекеттік басқару мәдениетіне қандай үлгі бола алады?
– Абай биліктің басты мақсаты халыққа қызмет ету деп білді. Ол мансапқорлықты, рушылдықты, жемқорлықты, жағымпаздықты және әділетсіз шешімдерді өткір сынады. Оның пікірінше, ел басқарушының ең үлкен қасиеті –әділдік.
Бұл қағида қазіргі мемлекеттік басқару үшін де өз мәнін жоғалтқан жоқ. Қоғамның мемлекетке деген сенімі ең алдымен әділ басқаруға байланысты. Абайдың идеялары меритократияны, заң үстемдігін, ашықтықты және халық алдындағы жауапкершілікті нығайтатын рухани негіз бола алады.
– Кейде Абайды тек ақын ретінде ғана қабылдаймыз. Сіздіңше, Абай – ақын ба, философ па, ағартушы ма, әлде ұлттық идеолог па? Неліктен?
– Абайды осы ұғымдардың біреуімен ғана шектеу оның тұлғасын толық ашпайды. Ол – ұлы ақын, өйткені қазақ әдебиетінің көркемдік деңгейін жаңа биікке көтерді. Ол – философ, себебі адам, қоғам, таным және мораль туралы терең жүйелі ой айтты. Ол – ағартушы, өйткені ол – ұлттық ойдың стратегі.
Егер бір анықтама беру қажет болса, мен Абайды қазақ өркениетінің рухани сәулетшісі дер едім. Оның идеялары тек әдеби мұра емес, ұлттың болмысын қалыптастыратын дүниетанымдық жүйе болып табылады.
– Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бірнеше рет Абай мұрасын ұлттық жаңғырудың темірқазығы ретінде атады. Сіздің ойыңызша, Абайдың қай ойлары XXI ғасырдағы Қазақстанның даму бағытына ең қажетті рухани бағдар бола алады?
– XXI ғасырдағы Қазақстан үшін Абайдың бірнеше қағидасы ерекше маңызды деп есептеймін. Біріншісі – білім мен ғылымға басымдық беру. Екіншісі – адал еңбек пен кәсібилікті жоғары бағалау. Үшіншісі – әділетті қоғам құру. Төртіншісі – адамгершілік пен жауапкершілік мәдениетін нығайту. Бесіншісі – ұлттық болмысты сақтай отырып, әлемдік өркениетке ашық болу.
Абайдың мұрасы өткенді дәріптеу үшін емес, болашақты бағдарлау үшін қажет. Оның шығармаларындағы еңбек, ғылым, әділет, бірлік және рухани кемелдік идеялары Қазақстанның бәсекеге қабілетті, әділетті әрі зияткер ұлт ретінде қалыптасуына қызмет ете алатын мәңгілік құндылықтар болып қала береді.
Сұхбаттасқан Оңталап ЖОЛДАСОВ
