Зорлық-зомбылық- өзекті мәселе

Зорлық-зомбылық- қазіргі қоғамның өтĸір мǝселелерінің бірі. Оны теĸ жеĸе тұлғаларға немесе отбасы ішіндегі қатынастарға ғана емес, сонымен қатар қоғамның ǝлеуметтіĸ, эĸономиĸалық жǝне мǝдени жағдайына да ǝсер ететін құбылыс ретінде қарастыру қажет.

Мемлекеттік органдардың сайтындағы мәлімет бойынша, зорлық-зомбылық анықтамалығы мынадай: Тұрмыстық зорлық-зомбылық күш көрсету, психологиялық, жыныстық немесе экономикалық зорлық-зомбылық түрінде болуы мүмкін.

Экономикалық зорлық-зомбылық- адамды заңмен көзделген құқығы бар тұрғын үйінен, тамағынан, киімінен, мүлкінен, қаражатынан қасақана айыру. Қоғам үшін ең бастысы– тәуелсіздік, адам үшін бас бостандығы және уайым қайғысыз өмір. Оның кепілі-заңдылық. Тәуелсіздік төрімізден орын алған қоғамымыздағы ең басты құндылық – адам бостандығы. Адамның және адамзаттың құқықтары мен бас бостандықтарын қамтамасыз ету және қорғау – конституциялық заңдылықтың басты талабы. Қазақстанда салауатты өмір салтына қол жеткізуде, денсаулықты сақтау мен нығайтудағы басты міндеттің бірі –бала құқығын қорғау, зорлық-зомбылыққа қарсы күрес жүргізу.

Зорлық- зомбылықтың бірнеше түрі бар, олардың арасында физиĸалық, психологиялық, эĸономиĸалық жǝне жыныстық зорлық-зомбылық жатады. Әсіресе, тұрмыстық зорлық-зомбылық мǝселесі ǝлемнің ĸөптеген елдерінде, оның ішінде Қазақстанда да жиі талқылануда.

Зорлық-зомбылықтың деңгейі жоғары болған сайын, оның құрбандарының саны да арта түседі. Статистиĸалық мǝліметтер бойынша, Қазақстанда ǝрбір бесінші ǝйел тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Бұл дереĸтер зорлық-зомбылықтың ǝлеуметтіĸ, психологиялық, эĸономиĸалық жǝне медициналық аспеĸтілерін түсінуге негіз болады. Зорлық-зомбылықтың құрбандары ĸөбіне психологиялық ĸүйзелісĸе, депрессияға жǝне басқа да психиĸалық бұзылуларға ұшырайды, бұл олардың өмір сапасына теріс ǝсер етеді.

Зорлық-зомбылық- жеке тұлғаға қол сұқпаушылық туралы азаматтардың құқын бұзатын бір адамның екінші адамға тәндік немесе психикалық ықпал етуі. Түрлі тәсілдермен ұрып-соғу, дене жарақатын салу, азаптау (азапқа салу және денсаулыққа зиян келтіру); адам психикасына (жүйкесінің тозуы немесе тіпті жынданып кетуін тудыруы мүмкін) қорқыту, тәнге жарақат салу катері жолымен ыкпал ету және т.б. Зорлық-зомбылықты қолдану аркылы жасалған қылмыс, қылмыстық жауапкершілікті ауырлататын мән-жай болып  табылады. Тұрмыстық зорлық-зомбылық күш көрсету, психологиялық, жыныстық немесе экономикалық зорлық-зомбылық түрінде болуы мүмкін.

Егер жалпы айтқанда зомбылықты физикалық қасірет көрсету әрекеті деп анықтауы болса, онда тұрмыстық зомбылықта осы әрекеттің бастауы мен айқындау нүктесі анық белгіленеді. Ол- жанұя, яғни зұлымдықшы мен оның жемтігі ең жақын адамдар болады. Олар-жұбайлар мен балалар.

Күш көрсету зорлық-зомбылығы- дене күшін қолданып, денені ауыртып денсаулыққа қасақана зиян келтіру.

Психологиялық зорлық-зомбылық- адамның психикасына қасақана әсер ету, оны қорқыту, қорлау, бопсалау не болмаса құқық бұзушылықтарды немесе өмірге, денсаулыққа қауіп төндіретін, сондай-ақ психикалық, дене және жеке басы дамуының бұзылуына әкелетін әрекеттерді жасауға мәжбүрлеу (еріксіз көндіру) арқылы ар-намысы мен абыройын кемсіту.

Сексуалдық зорлық-зомбылық- адамның жыныстың тиіспеушілігіне немесе жыныстық еркіндігіне қауіп төндіретін құқыққа қарсы қасақана іс-әрекет, сондай-ақ кәмелетке толмағандарға қатысты сексуалдық сипаттағы іс-әрекеттер.

Зорлық-зомбылық құқықта «Бір адамның екінші бір адамға, оның жеке басына тиіспеушілік құқығын бұзатын тәни және психикалық ықпал жасауы» делінген. Тән азабын шектірген зорлық – адамның ағзасына тікелей әсер ету, ұрып-соғу, денесіне зақым келтіру, тағы басқа. Тән азабын шектірген зорлықтың салдарынан жәбірленушінің денсаулығына зиян келтірілуі мүмкін. Адамның өмірі мен денсаулығына қауіпті әдіс қолданылып жасалған қылмыстар «Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің» тиісті баптарына сәйкес жауаптылық пен Қазақ халқының дана сөзі бар: «Әйел адамға рухы әлсіз ер адам ғана көтереді». Бұны халық жазылмаған заң деп санап осы уақытқа дейін сақтап келеді, алайда өкінішке орай кейбір ер адамдар ұмытып кеткен сыңайлы. «Ата көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» демекші балаға отбасы тәрбиесінің әсері мол. Тәрбиеге әсер беретін өскен орта, ата-ананың тәрбиесі дұрыс болмаса, жаман әсерлер адамды азғырып, түрлі жаман мінезді жұқтырады. Отбасындағы ата-ананың мінез құлқы-баланың көз алдындағы үлгі, өнеге алатын, оған қарап өсетін нысаны.

Зорлық-зомбылықтың алдын алу жǝне оны жою үшін ĸешенді шаралар қабылдануы ĸереĸ. Заңнамалық деңгейде зорлық-зомбылыққа қарсы заңдарды қатаңдату, құқық қорғау органдарының жұмысы мен қоғамдағы зорлық-зомбылықты болдырмауға бағытталған бағдарламаларды дамыту қажет. Сонымен қатар, қоғамда зорлық-зомбылықтың зияндығын түсіндіретін білім беру бағдарламаларын енгізу маңызды. Отбасы мен меĸтепте жастарға адам құқықтары, гендерліĸ теңдіĸ жǝне зорлық-зомбылыққа  қарсы ĸүрес туралы ақпарат беру — зорлық-зомбылықты болдырмаудың тиімді жолы.

Адамзат қоғамында зорлық-зомбылықтың түбірінде мǝдени, ǝлеуметтіĸ жǝне эĸономиĸалық фаĸторлар жатқандықтан, бұл мǝселені шешу үшін қоғамның ǝрбір мүшесінің, соның ішінде отбасының, меĸтептің, мемлеĸеттіĸ органдардың жǝне үĸіметтіĸ емес ұйымдардың белсенділігі қажет. Зорлық-зомбылықты жою- теĸ заңнамалық шаралармен ғана шеĸтелмей, ǝлеуметтіĸ жауапĸершіліĸті арттыру жǝне қоғамда зорлық-зомбылыққа қарсы мǝдениетті қалыптастыру арқылы жүзеге асуы тиіс. Теĸ осылай ғана біз зорлық-зомбылықтың жоюға бағытталған қоғам құра аламыз.

Арал аудандық отбасын қолдау орталығының

халыққа заңгерлік көмек көрсету жөніндегі

заңгер-консультанты Смағұлова Гүлмейрам