Мұраттың музасы, өнердің ұйытқысы

Биыл Арал өңірі өнер мен мәдениеттің шынайы жанашыры, халқымыздың рухани қазынасына өлшеусіз үлес қосқан ардақты жан Базар Қостаеваның 80 жас мерейтойын айрықша ықыласпен атап өтуде. Ғұмырын өнерге арнап, саналы өмірін сахнамен сабақтастырған Базар апаның өмір жолы – тағылым мен тәрбиенің, адалдық пен адамгершіліктің, өнер мен өнегенің жарқын үлгісі.

Арал топырағы қашанда өнерлі перзенттерге кенде болмаған. Сол киелі өлкеде дүниеге келген Базар Қостаева жастайынан ән мен жырға жақын болып өсті. Табиғатынан зерек, өнерге құштар бойжеткен мектеп қабырғасында жүріп-ақ ән айтып, мәдени шаралардың бел ортасынан табылатын. Өнерге деген іңкәрлік оны Қызылорда педагогикалық училищесіне жетелеп, арнаулы білім алуға жол ашты.

Еңбек жолын 1964 жылы аудандық Мәдениет үйінде бастаған жас маман ұйымдастырушылық қабілетімен, мәдени шараларды жоғары деңгейде өткізуімен бірден көзге түседі. Сол кезеңде ауыл-аймақтың мәдени өмірін жандандыру, халықтың рухани сұранысын өтеу – үлкен жауапкершілік болатын. Базар апа осы міндетті абыроймен атқарып, ел ықыласына бөленді.

Ол үшін өнер – тек сахна сәні емес, ұлт тәрбиесінің темірқазығы еді. Сондықтан да қай жерде қызмет етсе де, жас буынның бойына ұлттық құндылықтарды сіңіруге айрықша мән берді. Ұстаздық жолында шәкірттерінің өнерге деген қызығушылығын оятып, олардың бойындағы қабілетті шыңдауға күш салды. Әр баланың талабын танып, үмітін ұштай білген ұстаздың тәрбиесін көрген талай жас кейін өнер мен мәдениет саласынан өз орнын тапты.

Ұстаздық пен өнерді қатар алып жүру үлкен табандылық пен табиғи дарынды қажет етеді. Базар Қостаева осы қос қасиетті бойына тоғыстырып, өмірдің қос арнасын үйлестіре білген сирек тұлғалардың бірі болды.

1965 жылы Қазанғап атындағы Халық оркестрінің құрамына қабылдануы оның шығармашылық жолындағы жаңа кезеңнің бастауы еді. Оркестр қатарында жүріп, халық әндерін нақышына келтіре орындап, ұлттық өнердің өрісін кеңейтуге атсалысты. Оның орындауындағы әрбір әннен туған жерге деген сүйіспеншілік, Сыр бойының сыршыл әуені сезіліп тұратын.

Көрерменмен етене байланыс орнату, шығарманың мазмұнын жүрекпен сезініп жеткізу – Базар апаның орындаушылық ерекшелігі еді. Сондықтан да оның әндерін халық ерекше ықыласпен қабылдайтын.

Өнердегі толайым табыстарының бірі – 1974 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде өнер көрсетуі болды. Бұл – сол кезеңдегі өнер адамдары үшін үлкен мәртебе саналатын. Мәскеудің төрінде шырқалған қазақ әні туған даланың үніндей естіліп, Сыр өнерінің беделін асқақтатты. Бұл сапар Базар Қостаеваның шығармашылық көкжиегін кеңейтіп қана қоймай, оның үлкен сахнадағы орнын айқындай түсті.

1965 жыл Базар апаның өміріндегі тағы бір тарихи белеске айналды. Ол белгілі композитор, жыршы-ақын Мұрат Сыдықовпен шаңырақ көтеріп, өнер мен өмірді қатар өрген жарасымды отбасының негізін қалады.

Мұрат Сыдықов – қазақ музыкасына өзіндік қолтаңбасын қалдырған талантты композиторлардың бірі. Оның шығармалары туған жерге деген сүйіспеншілікке, адам жанының нәзік иірімдеріне, ұлттық рухқа толы. Осындай талант иесінің шығармашылық шабытын шыңдап, жанынан табылған Базар апаның еңбегі өлшеусіз.

Ол тек өмірлік жар ғана емес, сенімді серік, ұйымдастырушы әрі шығармашылық қолдаушы бола білді. Композитордың гастрольдік сапарларын ұйымдастырып, концерттік бағдарламаларын жүйелеп, әндерінің халық арасына кең таралуына үлкен үлес қосты. Өнер адамының шығармашылықпен алаңсыз айналысуына жағдай жасау – үлкен түсіністік пен төзімділікті қажет етеді. Базар апа осы жауапкершілікті абыроймен көтере білді.

Бүгінде халық сүйіп тыңдайтын Мұрат Сыдықовтың «Сыр гүлі», «Балықшы қыз», «Шалқи бер дала», «Еркетайым-ертегім», «Туған жер» секілді әндерінің ел жүрегінен орын алуына Базар Қостаеваның да сіңірген еңбегі зор. Ол әр шығарманың сахнаға жол тартуына алаңдап, насихатталуына айрықша көңіл бөлді.

Сыдықовтар жанұялық ансамблі – ұлттық өнер тарихындағы ерекше құбылыс. Бұл ұжым тек концерттік топ қана емес, өнер мен отбасының үйлесім тапқан өнегелі мектебі болды. Ансамбль репертуарындағы халық әндері мен ұлттық шығармалар көрерменнің ыстық ықыласына бөленіп отырды.

Ұжымның шығармашылық жетістіктері де аз болған жоқ. 1985 жылы ансамбль КСРО Композиторлар одағының төрағасы Тихон Хренниковтің Құрмет дипломымен марапатталды. Бұл – шығармашылық ұжым еңбегінің жоғары бағалануы еді.

1987 жылы Алматыда, 1988 жылы Мәскеуде өткен І халықаралық фольклор фестивальдерінде ансамбль өнер көрсетіп, лауреат атанды. Қазақтың халық әндері мен Мұрат Сыдықовтың шығармалары шетелдік көрерменнің де ыстық ықыласына ие болды. Бұл – ұлттық өнеріміздің халықаралық деңгейде мойындалғанының айқын дәлелі.

1989 жылы Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің арнайы шешімімен ансамбльге «Халықтық ансамбль» атағы берілді. Бұл – шығармашылық ұжымға көрсетілген үлкен құрмет болатын. Ансамбль орындауындағы шығармалардың ұлттық телеарнаның «Алтын қорына» жазылуы – олардың өнерінің мәңгілік мұраға айналғанының белгісі.

Базар Қостаеваның өнеріне қазақ мәдениетінің көрнекті тұлғалары да жоғары баға берді. Роза Бағланова, Шара Жиенқұлова, Асқар Тоқпанов, Манап Көкенов, Фариза Оңғарсынова, Құдайберген Сұлтанбаев секілді өнер мен әдебиет қайраткерлері Сыдықовтар шаңырағына арнайы ат басын бұрып, олардың шығармашылығына құрмет көрсетті.

Өнерлі отбасының даңқы шетелге де жетті. Арнайы келген шығармашылық топтар олардың өмірі мен өнері туралы деректі фильмдер түсірді. Бұл – бір шаңырақтың өнер арқылы халықтық деңгейден халықаралық дәрежеге көтерілгенінің айғағы еді.

Базар апа қоғамдық жұмыстардан да ешқашан шет қалған емес. «Аралды құтқару», «Бейбітшілік» қорларына қолдау білдіріп, қайырымдылық концерттерін ұйымдастырды. Қарттар мен мүмкіндігі шектеулі жандарға арналған мәдени шаралардың бел ортасынан табылып, ел алғысына бөленді.

Ол үшін өнер – атақ пен марапаттың құралы емес, халыққа қызмет етудің жолы еді. Оның бойындағы қарапайымдылық, кісілік пен кеңпейілділік көпшілікке үлгі болды.

Мәдениет пен өнер саласындағы ұзақ жылғы жемісті еңбегі ескеріліп, 2014 жылы «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісімен марапатталды. Бұл – өмір бойғы адал еңбек пен өнерге деген шынайы жанашырлықтың лайықты бағасы.

Бүгінде 80 жастың биігіне көтерілген Базар Қостаева өнердің шамын сөндірмей, Мұрат Сыдықовтың мол мұрасын кейінгі ұрпаққа насихаттап келеді. Өткен күндердің өнегесін бүгінгі буынға жеткізіп, ұлттық руханияттың дамуына үлес қосып отырған аяулы жанның еңбегі қашанда құрметке лайық.

Базар апаның ғұмыры – Сырдың сазындай сырлы, Аралдың толқынындай тебіреністі тағдыр. Оның өмір жолы – өнерге адалдықтың, отбасыға беріктіктің, ұлттық мәдениетке жанашырлықтың айқын көрінісі.

Өмірін өнерге, өнерін елге арнаған осындай жандар барда халқымыздың рухани тамыры тереңдеп, ұлттық мәдениетіміздің мерейі әрдайым биік болмақ.

Н.МАРАТҚЫЗЫ