Судың әр тамшысы алтынға айналады

Су – тіршіліктің көзі. Адамзат өркениетінің дамуы да, мемлекеттің экономикалық қуаты да су ресурстарымен тығыз байланысты. Бір кездері сарқылмайтын табиғи байлық деп есептелген су бүгінде әлемдегі ең құнды ресурстардың біріне айналып отыр. Климаттың өзгеруі, халық санының өсуі, өндіріс пен ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы су тапшылығы мәселесін бұрынғыдан да өзекті етті. Осыған байланысты «Судың әр тамшысы алтынға айналатын күн жақын ба?» деген сауал қоғамды жиі толғандырады.

         Бүгінде әлем халқының миллиардтаған бөлігі таза ауыз суға қол жеткізе алмай отыр. Сарапшылардың пікірінше, алдағы онжылдықтарда су үшін бәсекелестік күшейіп, кейбір өңірлерде су тапшылығы әлеуметтік және экономикалық қиындықтарға алып келуі мүмкін.

Әлем халқының алаңдаушылығын неде?

         Жер шарының басым бөлігін су алып жатқанымен, оның тек аз ғана бөлігі тұщы су болып табылады. Оның өзі мұздықтарда, өзен-көлдерде және жер асты қабаттарында орналасқан. Соңғы жылдары әлемде су тапшылығы мәселесі барған сайын ушығып келеді. Бүгінде көптеген мемлекеттер үшін су қауіпсіздігі ұлттық қауіпсіздік мәселесіне айналып отыр.

         Біріккен Ұлттар Ұйымының деректеріне сүйенсек, әлемде миллиардтаған адам жыл сайын белгілі бір кезеңдерде су тапшылығын сезінеді. Кейбір өңірлерде таза ауыз суға қол жеткізу үлкен мәселеге айналған. Әсіресе Африка, Таяу Шығыс және Орталық Азия елдері бұл қиындықты қатты сезінуде.

         Су тапшылығы ең алдымен табиғи-климаттық жағдайларға байланысты. Мысалы, Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт және Катар сияқты шөлейт аймақта орналасқан мемлекеттерде табиғи тұщы су көздері өте аз. Бұл елдер ауыз судың едәуір бөлігін теңіз суын тұщыландыру арқылы алады. Қазіргі заманғы технологиялардың арқасында бұл мәселе ішінара шешілгенімен, тұщыландыру қондырғылары көп қаржы мен энергияны қажет етеді.

         Африка құрлығындағы жағдай бұдан да күрделі. Эфиопия, Сомали, Судан, Чад және Нигер сияқты мемлекеттерде ұзаққа созылған құрғақшылық пен климаттың өзгеруі миллиондаған адамның өміріне қауіп төндіріп отыр. Кейбір ауылдарда тұрғындар ауыз су үшін ондаған шақырым жол жүруге мәжбүр. Су тапшылығының салдарынан ауыл шаруашылығы әлсіреп, азық-түлік қауіпсіздігіне де қатер төнуде.

         Азия құрлығында да су мәселесі өзекті болып отыр. Үндістан әлемдегі халқы ең көп елдердің бірі ретінде су ресурстарының тапшылығын жиі бастан кешіреді. Елдің кейбір өңірлерінде жер асты суларының деңгейі жыл сайын төмендеп келеді. Қытайда да өнеркәсіптің қарқынды дамуы мен халық санының көптігі су ресурстарына қысым түсіруде. Әсіресе елдің солтүстік бөлігінде су тапшылығы айқын сезіледі.

         Еуропа мемлекеттері суға бай аймақ ретінде саналса да, соңғы жылдары климаттық өзгерістер олардың да алаңдаушылығын арттырды. Испания, Италия және Грекия секілді Жерорта теңізі маңындағы елдерде құрғақшылық жиілеп барады. Кейбір өзендердің деңгейі төмендеп, ауыл шаруашылығы мен энергетика салаларына әсер етуде. 2022–2024 жылдары Еуропаның бірқатар елдерінде соңғы ондаған жылдағы ең күшті құрғақшылық тіркелді.

         Америка құрлығында да жағдай әркелкі. Америка Құрама Штаттарының Калифорния, Аризона және Невада штаттарында су тапшылығы тұрақты мәселеге айналған. Колорадо өзенінің су деңгейінің төмендеуі миллиондаған адамның су тұтынуына әсер етіп отыр. Сонымен қатар Латын Америкасындағы кейбір мемлекеттерде орман алқаптарының қысқаруы мен климаттық өзгерістер су айналымына кері әсерін тигізуде.

         Су тапшылығы тек табиғат құбылыстарымен ғана байланысты емес. Көптеген елдерде суды тиімсіз пайдалану, ескі инфрақұрылым, су құбырларындағы шығындар және өндірістік ластану да мәселені күрделендіреді. Кейбір мемлекеттерде ауыз судың 30-40 пайызы тұтынушыға жеткенше ысырап болады. Сондықтан су ресурстарын басқару мәселесі халықаралық деңгейде маңызды тақырыпқа айналып отыр.

Жаһан қандай қарекет қылуда?

         Көптеген зерттеу жұмыстарының нәтижесінде, XXI ғасырда су мұнайдан да маңызды стратегиялық ресурсқа айналуы мүмкін. Себебі мұнайдың орнын басатын баламалы энергия көздері табылғанымен, судың баламасы жоқ. Осыған байланысты көптеген мемлекеттер су үнемдеу технологияларын енгізуге, су қоймаларын салуға және су ресурстарын тиімді басқаруға ерекше көңіл бөлуде. Осы технологиялардың тиімділеріне тоқталсақ.

         Суды үнемдеудің ең кең тараған технологияларының бірі – тамшылатып суару жүйесі. Бұл әдіс алғаш рет кең көлемде Израильде қолданылды. Тамшылатып суару кезінде су арнайы құбырлар арқылы өсімдіктің тамырына тікелей жеткізіледі. Нәтижесінде судың булануы азайып, артық шығынға жол берілмейді. Мамандардың айтуынша, бұл технология дәстүрлі суару тәсілдерімен салыстырғанда суды 30-50 пайызға дейін үнемдеуге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта Израиль, Австралия, АҚШ, Испания және басқа да көптеген елдер ауыл шаруашылығында осы жүйені белсенді пайдаланып келеді.

         Израиль тәжірибесі әлемге үлгі болып саналады. Шөлейт климатқа қарамастан бұл мемлекет су ресурстарын тиімді басқарудың арқасында ауыл шаруашылығын табысты дамытып отыр. Израильде әрбір су тамшысы есепке алынады. Мұнда цифрлық бақылау жүйелері арқылы су тұтыну көлемі қадағаланып, егістіктерге қажетті мөлшерде ғана су беріледі.

         Су тапшылығын азайтудың тағы бір маңызды жолы – ағын суларды қайта өңдеу технологиясы. Көптеген мемлекеттер тұрмыстық және өндірістік қалдық суларды арнайы тазарту қондырғыларынан өткізіп, қайта пайдалануға мүмкіндік жасап отыр. Мысалы, Сингапур мемлекеті әлемдегі ең озық су тазарту жүйелерінің бірін қалыптастырған. Елде тазартылған су өндірісте, ауыл шаруашылығында және кейбір техникалық мақсаттарда қайта қолданылады. Бұл табиғи су көздеріне түсетін жүктемені едәуір азайтады.

         Соңғы жылдары теңіз суын тұщыландыру технологиясы да кеңінен дамып келеді. Әсіресе табиғи тұщы су қоры шектеулі мемлекеттер үшін бұл маңызды шешім болып отыр. Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері және Кувейт сияқты елдер ауыз судың басым бөлігін теңіз суын тұщыландыру арқылы алады. Заманауи мембраналық технологиялар мен энергия үнемдейтін жүйелердің арқасында бұл үдерістің тиімділігі артып келеді.

         Ақылды технологиялар да су үнемдеуде үлкен рөл атқаруда. Көптеген мемлекеттерде «ақылды су есептегіштері» орнатылып жатыр. Бұл құрылғылар нақты уақыт режимінде су шығынын бақылап, ақаулар мен судың ысырап болуын дер кезінде анықтайды. Мысалы, Жапония мен Германия қалаларында цифрлық жүйелер су құбырларындағы жасырын ағып кетулерді автоматты түрде анықтап, жөндеу қызметтеріне хабарлама жібереді. Нәтижесінде мыңдаған текше метр су үнемделеді.

         Австралия су тапшылығымен күресте жаңбыр суын жинау технологияларын белсенді енгізіп келеді. Көптеген тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттардың шатырларына арнайы резервуарлар орнатылған. Жиналған су бақша суаруға, техникалық қажеттіліктерге және кейбір тұрмыстық мақсаттарға пайдаланылады. Бұл орталықтандырылған су жүйесіне түсетін жүктемені азайтады.

         Су үнемдеудің тағы бір тиімді тәсілі – ауыл шаруашылығын цифрландыру. Қазіргі кезде көптеген елдерде топырақтың ылғалдылығын өлшейтін датчиктер пайдаланылады. Бұл құрылғылар жердің нақты қажеттілігін анықтап, тек қажет кезде ғана су береді. Осындай технологиялардың арқасында судың артық жұмсалуына жол берілмейді әрі өнімділік те артады.

         Мамандардың пікірінше, су тапшылығы мәселесін шешуде технологиялармен қатар экологиялық мәдениетті қалыптастыру да маңызды. Еуропаның көптеген мемлекеттерінде тұрғындарды су үнемдеуге үйрететін арнайы бағдарламалар жұмыс істейді. Балабақшадан бастап жоғары оқу орындарына дейін су ресурстарын қорғау жөніндегі білім беру жүйесі қалыптасқан.

Елдегі еңбек қандай?

         Қазақстан үшін де әлемдік тәжірибенің маңызы зор. Қазақстандағы су тұтынудың негізгі бөлігі ауыл шаруашылығы саласына тиесілі. Егістік алқаптарды суару кезінде судың едәуір бөлігі буланып немесе ескі каналдар арқылы ысырап болады. Осыған байланысты соңғы жылдары елімізде су ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталған жаңа технологиялар енгізіле бастады.

         Су үнемдеудің ең тиімді әдістерінің бірі – тамшылатып суару технологиясы. Бұл жүйе арқылы су арнайы құбырлармен өсімдіктің тамырына тікелей жеткізіледі. Нәтижесінде су босқа шашылмайды және булану деңгейі азаяды. Тамшылатып суару технологиясы әсіресе оңтүстік өңірлердегі мақта, көкөніс және бақша өнімдерін өсіретін шаруашылықтарда кеңінен қолданылуда. Мамандардың айтуынша, бұл әдіс суды 40-50 пайызға дейін үнемдеуге мүмкіндік береді.

         Соңғы жылдары Қазақстанда жаңбырлатып суару технологиясы да қарқынды дамып келеді. Бұл әдіс табиғи жаңбыр әсерін жасап, судың егістікке біркелкі таралуын қамтамасыз етеді. Жаңбырлатып суару жүйесі әсіресе астық және мал азығы дақылдарын өсіруде тиімді саналады. Сонымен қатар еңбек шығынын азайтып, өнімділікті арттыруға ықпал етеді.

         Ауыл шаруашылығын цифрландыру да су үнемдеудің маңызды құралына айналып отыр. Қазіргі кезде кейбір шаруашылықтарда топырақтың ылғалдылығын өлшейтін арнайы датчиктер пайдаланылады. Бұл құрылғылар топырақтағы ылғал деңгейін анықтап, суаруды қажетті уақытта ғана жүргізуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде су да, электр энергиясы да үнемделеді.

         Қазақстанда су ресурстарын басқарудың цифрлық жүйелері де енгізілуде. Заманауи бақылау құралдары өзендердегі, су қоймаларындағы және каналдардағы су көлемін нақты уақыт режимінде бақылауға мүмкіндік береді. Мұндай жүйелер су шығынын азайтып, ресурстарды тиімді бөлуге көмектеседі.

         Су үнемдеудің тағы бір маңызды бағыты – суару каналдарын жаңғырту. Еліміздегі көптеген каналдар өткен ғасырда салынғандықтан, олардың бір бөлігі тозып кеткен. Соның салдарынан су жерге сіңіп немесе ағып кетіп, үлкен шығынға ұшырайды. Қазіргі таңда бірқатар өңірлерде каналдарды бетондау және қайта жаңарту жұмыстары жүргізілуде. Бұл судың ысырап болуын айтарлықтай төмендетеді.

         Өнеркәсіп саласында да су үнемдеу технологиялары қолданыла бастады. Кейбір кәсіпорындар өндірісте пайдаланылған суды арнайы сүзгілер арқылы тазалап, қайта қолдану жүйесіне көшуде. Мұндай тәсіл табиғи су көздерінен алынатын су көлемін азайтып, қоршаған ортаға түсетін жүктемені төмендетеді.

         Қалаларда «ақылды су есептегіштері» орнату тәжірибесі де дамып келеді. Бұл құрылғылар судың нақты шығынын көрсетіп қана қоймай, құбырлардағы ақауларды анықтауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде судың босқа ағуы азайып, тұрғындардың су тұтыну мәдениеті қалыптасады.

         Су үнемдеу мәселесінде халықаралық тәжірибенің де маңызы зор. Қазақстан Израиль, Нидерланд және басқа да дамыған мемлекеттердің технологияларын зерттеп, оларды жергілікті жағдайға бейімдеуге күш салуда. Әсіресе су тапшы өңірлерде инновациялық шешімдерді енгізу маңызды болып отыр.

         Дегенмен технологиялардың өзі мәселені толық шеше алмайды. Су үнемдеу мәдениетін қалыптастыру – қоғам алдындағы маңызды міндеттердің бірі. Әрбір азамат суды үнемдеп пайдалануға дағдыланғанда ғана нақты нәтиже болады. Тұрмыста суды орынсыз ағызбау, ақаулы крандарды уақытында жөндеу және табиғи ресурстарға ұқыпты қарау – қарапайым болғанымен маңызды қадамдар.

         Түйін. Қазақстанда су үнемдеу технологиялары кезең-кезеңімен дамып келеді. Тамшылатып және жаңбырлатып суару жүйелері, цифрлық бақылау құралдары, каналдарды жаңғырту және өндірістегі суды қайта пайдалану жобалары еліміздің су қауіпсіздігін нығайтуға бағытталған. Су – орны толмайтын байлық. Сондықтан оны тиімді пайдалану тек мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Бүгінгі күні қолға алынған технологиялық жаңалықтар Қазақстанның болашақтағы су тапшылығының алдын алуға мүмкіндік беретіні сөзсіз.

Оңталап ЖОЛДАСОВ