Үкіметке үлкен жауапкершілік жүктеледі
![](/uploads/posts/2023-08/medium/1692161613_4.jpg)
Елорда қайтсе жайлы шаһарға айналады?
Астананы жоспарлау кезінде біз бұрынғы ескірген ойлау жүйесінен аса алмадық. Көлік жүйесінің құрылысы облыстық Целиноград деңгейінде қалып қойды. Сол кезде қалада 100-150 мыңнан аспайтын тұрғын тұрса, 20-30 мың автокөлік болатын. Қазір Астанада 1,5 млн-ға жуық адам тұрады, ал көлік саны жарты млн-ға жуықтады. Соның салдарынан бүкіл шаһарда көлік кептелісі орын алады. Бұл мәселені 100-200 метр сайын қойылған бағдаршамдар да қиындата түседі. Таң мен кеште ғана емес, күні бойы тұрғындар бітпейтін кептеліске уақыт жоғалтуға мәжбүр. Егер бұл бағытта оңтайлы әрекетке көшпесек, 5-10 жылдан кейін, әсіресе қала орталығы автокөліктің батпағына айналуы ғажап емес.
Мектепке дейінгі мекемелер, дүкендер мен дәмханалар, мәдениет және спорт кешендері туралы да осыны айтуға болады. Ал бұл жерде автотұрақтар белдеуін жоспарлауда ешкім мүлдем ойланбаған да сықылды. Өйткені көлік қоятын орын жоқ. Автотұрақ – тіптен жеке тақырып, бұл қызмет республиканың барлық облыс орталығында, Алматы мен Астанада көлік иелерінің бітпейтін проблемасына айналған. Осының барлығы туындаған мәселелерді көріп, шешуді үйренбеген нақты бір шенеунікке ғана емес, бүкіл мемлекетке, оның барлық құрылымдарына қатысты азаматтардың қарсылығын тудырып отыр.
Неліктен қыруар қаржы құйылған елордамыз сонау кеңес заманында осыдан 50, тіпті одан да көп жыл бұрын жасалған бас жоспар бойынша салынып келеді? Қаланың тар көшелері мен көпқабатты үйлер салынған даңғылдарына қарап, басқа қалай айтуға болады? Неліктен әуежайдан қала орталығына дейінгі 20 шақырым жол жүру үшін Лондон, Ыстанбұл, Шанхай, Дубай, Бангкок, Бакуде 5, 10, 15, 20 млн халқы бар т.б. қалаларда жоқ көптеген бағдаршамды тосуымыз керек? Яғни дамыған қалалардағы көпсатылы, көпжолайрықты, көпжелілі жолдардың үлгісін батыл енгізу қажет. Әлемнің көптеген астаналарында адамдар қаланың бір шетінен бір шетіне тез жетеді. Көбінде көлік кептелісі деген түсінік жоқ. Жолдар халықтың өсіміне есептеліп салынады, кедергісіз жүру үшін ережеге сәйкес бір бағытта кем дегенде 6-8 жолақ болады. Екінші, үшінші желі бойынша миллиондаған қала тұрғыны қаланың шетінен орталығына аздаған уақытта жетеді. Елордамызда осындай уақыттың бағасын сезінетін бақытты сәт қашан туар екен?
Мемлекет басшысы өз баяндамасында елордадағы ЛРТ құрылысының шығынға ұшыратқаны және тиімсіз болғаны туралы атап өтті. Расында бұл жоба ауқымдылығы мен шығындылығы жағынан таусылып бітпес жемқорлық дау-шарларды айтпағанның өзінде еліміздегі миллиардтаған қаржыны желге ұшырды. Астанаға ЛРТ-ның қажеті де жоқ. Бұл анық. Өйткені қала тұрғындарының 80 пайызы жеке автокөлікпен жүреді. Тіпті кейбір отбасыларда 2-3-тен автокөлік бар. Онда ЛРТ құрылысының қажеттілігі қаншалық? Оған жұмсалған триллиондаған қаржыны көлік магистралін жақсартуға, мектеп пен бюджет қызметкерлеріне арналған үйлер құрылысына жұмсаған әлдеқайда оң болар еді.
Осыдан бірнеше жыл бұрын Астананың «ақылды қала» ретінде дамуына көп көңіл бөлдік. Орталықтағы жасыл аймақтардың кеңеюі және әлі құрылмаған жаңа массивтер туралы жазған едік, бірақ сол күйі орындалған жоқ. Дегенмен осы мақсаттарға бөлінген бюджет қаражаты жылдан-жылға өсіп келеді. Елорданың күйіп тұрған проблемаларының бұл тізімін шексіз жалғастыруға болады.
Қазір астаналықтар мектеп, балабақша мен аурухана құрылыстарын жоспарлаудың жоқтығынан тұншыға бастағандай әсерде қаласыз. Мысал келтірейік. Ахмет Байтұрсынұлы көшесінде орналасқан №72 мектеп-лицей әу баста 1,5 мың оқушыға есептелген. Аталған мектепте қазір 5 мыңнан астам бала оқиды. 2022-2023 оқу жылында 21 бірінші сыныпқа бала қабылдады. Тұрақты халық өсімі мен ой-жоспарсыз салынған тұрғын үйлерге қарап бұл аумақта әлі қаншама оқушы орнының тапшылығы бар екенін пайымдау қиын емес. Немесе елорда іргесінде тұрған Қосшы қаласындағы бастапқы жобада 1,1 мың оқушыға арнап салынған мектепте 5,2 мың бала оқитынын назарға алайық. Мұнда бақандай 18 бірінші сынып бар. Соңғы екі жылда бірде-бір педагог жұмысқа қабылданбаған. Мұндай ауыр жүктемемен кім жұмыс істегісі келеді? Кейбір бастауыш сынып мұғалімдері бір мезетте үш сыныпқа сабақ береді. Ал биыл бұл ауданда тағы жаңадан көпқабатты үйлер салынбақ.
Орта мектептің тұжырымдамасында әр мектепте 600-700 оқушыдан аспауы керек деген қағида бекер емес. Оны өз уағында Ушинский, Сухомлинский, Алтынсарин, Амонашвили секілді көрнекті педагогтер дәлелдеген. Сонда ғана педагогтер құрамы мұғалімдік міндетін сапалы орындай алады. Ал біздің мектептер өз жүктемесінен 2-3 есе, кейбірі 4-5 есеге асып кеткен. Бүкіләлемдік тәжірибеге сәйкес сыныптардың толымдылығы біздегідей әр сыныпқа 40-42 оқушыдан емес, 22-25 оқушыдан аспауға тиіс.
Мұндай мәселелер тіпті халқының саны жағынан Астанаға әлі жетпеген мегаполис қалаларда өз шешімін тауып жатыр. Аймақтар туралы айтпағанның өзінде. Еліміздің жақсы дамып келе жатқан облыс орталықтарында тұрғын үй құрылысы қарқынды жүргізіліп жатыр. Кейінгі жылдары бұл қалалардың көпшілігі мегаполистерге айналды, олардың ішінде жайлы пәтерлері бар көпқабатты үйлер бой көтерді. Алайда жергілікті билік осы зәулім үйлердегі тұрғындарға арналған мектеп салуды қолға алған жоқ. Сапалы білім беру жүйесі – дамыған елдердің тәжірибесіндегі мемлекет дамуының басты факторы.
2010 жылы Мәскеудегі Әлия Молдағұлова атындағы мектепті Ақтөбе облысы қайта жаңғыртып, ең заманауи электрондық-техникалық жабдықтармен қамтамасыз етті. Қазір мекеме – Мәскеудің беткеұстар мектептерінің бірі. Сонымен қатар бұл мектеп тағы 8 мектептің білім беру орталығына айналды. Қосшыдағы №2 мектептің бір өзінде ғана 5 мыңнан астам бала оқыса, Мәскеудің жаңағы 9 мектепте бар болғаны 4,5 мың бала білім алады. Осы 9 мектептің барлығы бір ауысымда жұмыс істейді. Әр сыныптағы бала саны 24-25-тен аспайды. Жалпы, Мәскеуде мектептердің басым көпшілігі бір ауысымда оқытады.
Немесе Гүржі елінің астанасы Тбилисидің орталығындағы «Бист» мектебін алайық. Бұл елдің аумағы да үлкен емес. Солай бола тұрса да, барлығы 650 оқушы ғана бар, бір ауысыммен оқиды, әр сыныпта 20 адамнан аспайды. Таңғаларлығы, мектептің сапалы спорт базасы бар, екі футбол стадионы, бассейні, бірнеше спорт залы, волейбол алаңы, баскетбол алаңқайы, жүгіру жоллақтары және басқа да кешендері жұмыс істейді. Күн сайын сабақтан соң сағат 15.00-ден 17.00-ге дейін оқушылардың бәрі кесте бойынша спорт үйірмелерінде жаттығады. Яғни факультативті түрде емес, кешенді түрде жүйелі шұғылданады. Бұқаралық спортты осылай дамыту керек. Жастардың бос уақытын осылай тиімді ұйымдастыру қажет.
Елдегі білім беру саласында қалыптасқан жағдайға қарағанда бұл мәселенің шешімін таба алмай отырмыз. Астанада іріленген мектеп құрылыстарын салу жоспары туралы айтылады. Алайда сапалы білім беру мақсатында оқушылар мен сыныптар санын шектейтін мектеп жобаларын ойластырған абзал.
Газдандыру туралы да айта кетелік. Қолымыздағы дерекке сәйкес Астанаға газ магистралі 2019 жылы тартылды. Неліктен содан бері төрт жыл өтсе де елордалық ЖЭО мен жеке сектордағы 30 мыңнан астам үй мен коттеджге көгілдір отын тартылмай жатыр? Астана мен оның төңірегіндегі елді мекендер бірнеше ондаған миллион тонна көмір жағады, ауаны ластайды. Көмір өндіруші компанияларға ма, әлде билік тұтқасын ұстаушыларға ма? Тек осы мақсатқа ғана елорда 5 млн тоннаға жуық көмір жағады екен. Сондай-ақ Астананың 100 шақырым айналасында орналасқан ЖЭО 15-20 млн тонна көмір жағады. Осының салдарынан атмосфераға жүздеген тонна улы зат шығарылады, елорда аспанын ластайды. Сондықтан да Астана әлемнің ең ластанған қалаларының бірі болып отыр.
Президенттің айтқан мәселелері өзекті де өткір. Үкіметке де, жергілікті билікке де үлкен жауапкершілік жүктеледі. Егер жақын арада қала басқаруда түбегейлі бетбұрыс болмаса, Астананың екінші мүмкіндігі болмай ма деген уайым бар...
Бүкіл құрылымға түбегейлі өзгеріс керек
Азаматтарымыз күнделікті өмірді жеңілдететін оң құбылыстар мен құрылымдардың бағасын әлдеқашан берген. Мысалы, электронды үкіметті, халыққа қызмет көрсету орталықтарында көрсетілетін мемлекеттік қызметтер жүйесін алайық. Оған сонымен қатар супермаркеттер мен әмбебап дүкендердің кеңейтілген желісін, екінші деңгейлі банктердің халыққа қаржылық қызмет көрсету жүйелерін, т.б. жатқызуға болады. Бірақ қажеттілігі ақталмаған, салалар мен өңірлердің дамуына айтарлықтай әсер етпеген жобалар да бар. Дәл сол кластерлерді, әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясын, басқа да шала құрылымдар бюрократиялық-әкімшілік аппараттың санын көбейткеннен басқа ешқандай пайда әкелген жоқ.
Бүгінде елімізде кәсіпорындағы жауапты маманнан бастап жалпы Мемлекет басшысына дейін барша азаматтың, түрлі деңгейдегі басшылардың назарында, көңілінде, жүрген мәселе көп. Әңгіме, ең алдымен, кейбір мемлекеттік құрылымдардың басқалармен өзара әрекеттесу тетіктері туралы, сондай-ақ «Үкімет – Президент», «Үкімет – Парламент», «Үкімет – әкімдіктер (өңірлер)», «Үкімет – қоғам» қатынасы туралы.
Өкінішке қарай, бүгінде бұл тетіктер негізінен қағаз жүзінде ғана қалып отыр. Әр министр өз профилінің жалпы мәселелерін ғана біледі, ал аймақтарда не атқарылып жатқаны оған беймәлім, құдды бұл нысандардың барлығы нақты аумақтарда емес, оның кеңсесінде тұрғандай. Салалық министрліктердің аймақ әкімдерімен өзара іс-қимылы – мемлекеттік басқару жүйесінің ең осал тұсы. Негізі жеке секторларда да, нақты аумақтарда да ел экономикасының тұрақты дамуының негізін нығайтуға тиісті емес пе? Аймақтарды дамытуда тепе-теңдік болмаса, ел дамуында қандай ілгерілеушілік болады? Егер жекелеген салалар «тікелей және шетелдік» инвестициялардың толассыз құйылып жатқанына қарамастан, үнемі артта қалып отырса, басқа не дейміз?
Үкіметтің елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына арналған кеңейтілген отырысында Президент кейінгі 15 жылда азық-түлік бағасы бұрын-соңды болмаған бағаға өскен. Осы жылдың ақпан айында (2022 жыл) инфляция 21,3%-ды құрап, шарықтау шегіне жеткенін атап көрсетті. Ұсынылған шаралар өндірістен сатуға дейінгі бүкіл тізбекті жүріп өту және бағаның өсуіне не ықпал ететінін түсіну болды. Нарықты отандық өніммен толтыру және өндіріс факторларының өзіндік құнын төмендету мәселесіне ұрансыз, уәдесіз жан-жақты, ойластырылған түрде қарау керек. «Агроөнеркәсіптік кешенді басқарудың қазіргі үлгісі саланың әлеуетін аша алмай отыр» деген баға өте әділетті. Үкіметтің алдында агроөнеркәсіп кешенінің тұрақты өсуін қамтамасыз ету міндеті тұр».
Бұл жерде тұрақтандыру қорларын тиімді пайдаланып, күш-жігерін біріктіріп, қызметін ашық етіп, сыбайлас жемқорлық схемаларынан қорғауымыз керек. Олардың Азық-түлік корпорациясымен өзара әрекетін күшейтіп, әлеуетін пайдаланған дұрыс. Елімізде ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтау және өткізу инфрақұрылымы заман талабынан әлдеқашан артта қалғаны ешкімге құпия емес. Кейде дәл осы нәрсе қызмет ұсыну және бағаны шарықтату арқылы біздің олқылықтарымыздың орнын толтыратын көптеген делдалдың пайда болуына ықпал етіп, бағаның өсуіне себеп болады. Үкімет бірінші кезекте облыс әкімдерімен бірлесіп, көкөніс қоймаларын, көтерме сауда орталықтарын салуға, ауылшаруашылық өндірісінің күшейетінін ескере отырып, маркетингтік кооперативтер құруға, тұтастай алғанда, ауыл шаруашылығы өндірісінің заманауи инфрақұрылымын қалыптастыру үшін бизнеске көмектесуі керек.
Мемлекет басшысы Қазақстан халқына Жолдауында әділетті мемлекетке, яғни барлық тұрғындарға, әсіресе экономикалық салада тең мүмкіндік беретін қоғамға қарай қадам басу идеясын ерекше атап өтеді. Кейінгі отыз жылда біз кәсіпкерлік жүйені дамытумен мейлінше табанды түрде айналыстық.
Осы салада отандық бизнес қана емес, жалпы мемлекет мақтана алатын нәтижелер бар. Тиімді әрекет ететін кәсіпкерлік құрылымдар мысалын әр аймақтан табуға болады. Дегенмен Үкімет тарапынан мұндай тәжірибені барлық салада жетістікке айналдыру, мерзімін ұзарту, ауқымын кеңейтуге арналған шараларды әлі байқаған жоқпыз. Жаппай кәсіпкерлікті, әлеуметтік бизнесті, гендерлік кәсіпкерлікті дамыту саясатына көшу туралы бұрын айтылған идеялар да тынышталып қалды.
Үкіметтің қазіргі саясаты, ең алдымен, барлық мүдделі тараптармен өзара әрекеттесуге бағытталуы керек. Жылдан-жылға саны артып келе жатқан жоғары оқу орындары, колледждер мен мектеп түлектерінің әлеуетін іске асыру үшін барлық аймақтарда, салалар мен қызметтерде оларға көбірек мүмкіндіктер беру қажет. Олар осы елде тұруы және оны дамытуы керек, ал біздің ортақ міндетіміз – осы мәселеге белсенді түрде араласу.
Еліміздің миллиондаған азаматты жұмыспен қамтамасыз ете алатындай кең байтақ аумағы бар. Қай кезде болсын қуатты ауыл шаруашылығы болды. Кеңес өкіметі кезінде дәнді дақылдардың, астық шаруашылығының, әсіресе шетелдерде жоғары сұранысқа ие қатты бидайдың дамуына мал шаруашылығы саласының дәстүрлі басымдыққа ие болуы айтарлықтай күш берді. Бірақ осындай жағдайда да 70-жылдары тек қой санын 50 миллионға жеткізу міндеті қойылды, шошқа мен ірі қара мал санын көбейту үшін жаппай мал шаруашылығы кешендері салынды. Бүгінгі таңда ол экспорттық өнім өндіруге, соның ішінде ТМД елдеріндегі ең жақын көршілеріміз үшін кірісі көп сала болып отыр. Алайда ауыл шаруашылығы саласын дамытудың мемлекеттік бағдарламаларын әзірлеушілер ауыл шаруашылығының бұрынғы даму тәжірибесін ескергісі келмейді.
Еліміздің негізгі артықшылығы – көп этносты мемлекет болуы және олардың басым бөлігі бұрыннан осы елде тұратын азаматтар. Бұған дейін жүргізген Үкімет саясаты елдегі демографиялық жағдайды реттей алмады. Отыз жылда Қазақстаннан 4,2 миллионнан астам азамат көшіп кетті. Олардың көбі еріксіз көшті деуге негіз бар. Осыған орай сыртқа кететіндерді тежейтін, көші-қонды қысқарту жөніндегі ұлттық бағдарлама әзірлеу Үкіметтің, сондай-ақ бүкіл мемлекеттік басқару жүйесінің беделін және халқымыздың оған деген сенімін арттырар еді.
Дегенмен, ең бастысы, мұндай жалпымемлекеттік бағдарлама білікті жұмыс күшінің, әсіресе ақыл-ой ағынын – интеллектуал азаматтардың миграциясын айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді. Біздің артықшылығымыз, бұл кадрлар қазірдің өзінде елдің өмір сүру жағдайына бейімделген. Мәселенің тамыры тереңде жатыр. Мысалы, қандастарға арналған әлеуметтік бағдарламалар қосымша шығындарды қажет етпейді. Бұл мәселелерді шешу тек мемлекеттің ғана емес, коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдар қызметінің негізгі басымдығына айналуға тиіс.
Бұл жерде әңгіме тек еңбекақы төлеуде әділдікті ұстану, әлеуметтік пакетті сақтау және ұлғайту, сондай-ақ барлық азаматтарға әлеуметтік тұрғыда көтерілуге нақты мүмкіндіктер беру туралы. Солай істеген жағдайда билік республикадағы барлық көпұлтты халықтың патриоттық сезімін оятып қана қоймай, эмигранттарға арналған әлеуметтік пакеттерге, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, кадрлар даярлауға және қайта даярлауға, олардың біліктілігін арттыруға, т.б. жұмсалатын бюджеттік шығындарды айтарлықтай қысқартар еді. Мұндай ұстаным сонымен қатар бізді Біріккен Араб Әмірліктерінен бастап әлемнің бірқатар заманауи және экономикалық тұрғыдан тиімді елдеріндегідей шетелдік жұмыс күшіне тәуелділіктен құтқарады.
Мемлекет басшысының биыл 27 сәуірде Қазақстан халқы Ассамблеясының отырысында айтқан «Бәріміз бір жердің перзентіміз, бір халықтың баласымыз, кең байтақ даламызда бәрімізге орын бар», деген сөзін құптаймыз. Осы ойды жалғастыра отырып, бәріміз кез келген азаматтың көңілінен шығатын жаңа этносаясаттың аспектілерін толықтай түсінуіміз керек деп айтқым келеді. Бұл – бәріміз назар аударуға тиіс жалпыұлттық күн тәртібінде тұрған мәселе. Қазақстанның барлық этносына жеткізу – елімізде әртүрлі тілде жарық көретін БАҚ-тардың басты әрі маңызды міндеті. Сонда бірлік пен өзара түсіністік идеялары мен құндылықтар көпұлтты халқымызды алға жетелейді.
Еліміздегі қазіргі жағдай «Үкімет Әділетті Қазақстан құру мақсатында жасалатын шаралар мен оған жұмсалатын күш-жігердің үйлестірушісі бола ала ма?» деген басты сұраққа жауап беруді талап ететіні анық. Бәлкім, бұл өмірлік маңызы бар сұрақтың жауабы Әділетті Қазақстан құрамыз деген үмітімізді үрлей түсетін шығар.
Біз ауыртпалығы көп, өте күрделі жолдың басында тұрмыз. Бүкіл құрылымға түбегейлі өзгеріс керек. Ол үшін Үкімет күнделікті күйбең тірлік пен салааралық әбігерден басын көтеруге тиіс. Елімізді қарыштап дамыту үшін бағыт-бағдарды айқындап, жоба-жоспарларымызды түзеу маңызды.
egemen.kz