Еркеліктің ертеңі қандай болмақ?
Кейде қоғамдық орындарда баланың мінез-құлқына еріксіз назар аударатын сәттер болады. Жақында мейрамханада бір топ баланың жан-жаққа жүгіріп, қатты дауыстап, үлкендердің ескертуіне құлақ аспағанын байқадым. Бірі үстел үстіндегі заттарды қозғап, енді бірі өзінен кішілерді итермелеп ойнап жүрді. Ата-аналары балаларының әрекетіне аса мән берместен, «Бала ғой, еркелеп жүр» дегендей жауап қатты. Расында, балаға еркелік тән, оның ойнап, жүгіріп, айналасын танып-білуі – табиғи құбылыс. Бірақ еркелету мен тәртіпсіздікке жол беру екі бөлек нәрсе екенін ажырата білу – ата-ана жауапкершілігі.Балаға мейірім көрсету, қалауын тыңдау, қателескенде түсіндіру – жақсы тәрбиенің негізі. Алайда «балам қиналмасын» деген ниетпен оның әрбір талабын орындау, жасаған қателігін үнемі ақтау немесе өзгелерге келтірген қолайсыздығын елемеу кейін баланың жауапкершілік сезіміне әсер етуі мүмкін. Тәртіп дегеніміз – баланы үнемі шектеу емес, оған өз әрекетінің салдарын түсіндіру. «Болмайды» деген сөздің себебін түсіндіру де, қажет кезде нақты талап қоя білу де маңызды. Бала үлкеннің айтқанын ғана емес, оның өз әрекетін де бақылайды. Сондықтан ата-ана мейірімділік пен талаптың арасындағы тепе-теңдікті сақтауы керек.
Бүгінде елімізде бала тәрбиесіне қатысты мәселенің маңызы арта түскені бекер емес. Соңғы ресми мәлімет бойынша Қазақстанда 18 жасқа дейінгі 6 902 492 бала бар, бұл көрсеткіштің ішінде Қызылорда облысында 335 907 бала тіркелген. Балалар санының артуы мектеп, балабақша, медицина немесе әлеуметтік қолдау салаларына ғана емес, отбасындағы тәрбиеге де үлкен жауапкершілік жүктейді. Мемлекет деңгейінде балалардың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғауға бағытталған жүйелі шаралар қолға алынып келеді. «Қазақстан балалары» тұжырымдамасында балалардың қауіпсіздігі, білім алуы, денсаулығы, психологиялық және әлеуметтік қолдауы секілді бағыттарға басымдық берілген.Бірақ қандай бағдарлама немесе жоба жүзеге асса да, баланың күнделікті тәрбиесі ең алдымен отбасынан басталатынын ұмытпауымыз керек.
Тәрбие мәселесінде талап қоюды қаталдықпен шатастырмау қажет. Баланы ұру, қорқыту немесе кемсіту арқылы тәртіпке салу оның мінезін қалыптастыратын тиімді әдіс емес. Қазақстандағы MICS-2024 зерттеуінде 1-14 жастағы балалардың қатал тәрбие әдістеріне ұшырау көрсеткіші 2015 жылғы 52,7 пайыздан 2024 жылы 37,9 пайызға дейін төмендегені көрсетілген. Бұл – оң өзгеріс болғанымен, мәселе толық шешілді деген сөз емес. Балаға талап қоюдың тиімді жолы – оның жасына сай ереже белгілеу, сол ережені тұрақты ұстану және бұзылған жағдайда салдарын сабырмен түсіндіру. Қателескен кезде баланың өзін емес, оның әрекетін бағалау маңызды: «Сен жамансың» деудің орнына «Бұл әрекетің дұрыс болмады» деп түсіндіру баланың өз қадірін сақтай отырып, жауапкершілігін арттырады.
Қазіргі бала бұрынғыдай тек отбасы мен мектептің ықпалында өсіп жатқан жоқ. Оның жанында телефон, әлеуметтік желі, бейнежазбалар, ойындар және түрлі цифрлық платформалар бар. Яғни балаға әсер ететін ақпарат көлемі бұрынғыдан әлдеқайда көбейді. Сондықтан ата-ананың «Телефонды алып қойдым, мәселе шешілді» деуі жеткіліксіз. Бала интернетте нені көріп жүргенін, кімдермен сөйлесетінін, қандай ойындар мен контентке қызығатынын жасына қарай бақылау қажет. Бұл ретте тыйым салудан бұрын цифрлық қауіпсіздік туралы ашық сөйлесудің маңызы зор. Бала ата-анасына қорықпай айтып, күмәнді жағдайды бөлісе алатын сенімді қарым-қатынас қалыптасуы керек.
Қазіргі қоғамда баланың құқығы туралы жиі айтылады. Бұл өте маңызды, өйткені әр бала қауіпсіз ортада өмір сүруге, білім алуға, өз пікірін білдіруге және құрметке ие болуға құқылы. Бірақ құқық ұғымын міндеттен бөлек қарастыруға болмайды. Үйдегі қарапайым жұмыстарға көмектесу, өз заттарын жинау, үлкенді сыйлау, кішіні құрметтеу, мектептегі тәртіпті сақтау – баланың жасына қарай қалыптасуы тиіс дағдылар. Кейде ата-ана баласына барынша жағдай жасап, оның орнына барлық шаруаны өзі орындап қояды. Мұндай жағдайда бала дайын нәрсеге үйреніп, өз бетінше шешім қабылдау мен жауапкершілікті сезінуге кеш бейімделуі мүмкін.
Балаға «өтірік айтпа», «үлкенді сыйла», «әдепті бол» деп айту оңай. Бірақ осы сөздерді ата-ананың өзі күнделікті өмірінде ұстанбаса, баланың оны қабылдауы қиын. Бала үлкендердің бір-бірімен қалай сөйлесетінін, ашуланғанда өзін қалай ұстайтынын, қателескенде кешірім сұрай ма, жоқ па – бәрін байқап өседі. Сондықтан ата-ананың жеке үлгісі тәрбиенің ең әсерлі құралдарының бірі. Үйде кітап оқылатын болса, бала да кітапқа қызығуы мүмкін; үлкендер бір-бірін тыңдаса, бала да тыңдауды үйренеді. Сол сияқты дөрекілік, айқай, өтірік немесе жауапсыздық күнделікті қалыпты әрекетке айналса, бала оны да қалыпты мінез ретінде қабылдайды.
Бала тәрбиесінің түпкі мақсаты – оны ата-анасына мәңгі тәуелді етіп қою емес, өздігінен өмір сүре алатын тұлға қалыптастыру. Ол үшін балаға тек жақсы баға алып, үй тапсырмасын орындауды үйрету жеткіліксіз. Өз уақытын жоспарлау, ақшаға ұқыпты қарау, адамдармен тіл табысу, қиындыққа сабырмен қарау, өз шешімі үшін жауап беру сияқты қарапайым өмірлік дағдылар да ерте қалыптасуы керек. Балаға әр нәрсені дайын күйінде ұсынудың орнына, кейбір мәселелерді өз бетімен шешуге мүмкіндік берген жөн. Қателесуге де орын болуы керек, себебі қателік арқылы бала жауапкершілікті үйренеді. Ал ата-ана сол кезде сырттай бақылап, қажет тұста бағыт-бағдар беріп отырғаны дұрыс.
Тәрбие – бір күнде қалыптасатын дүние емес, жылдар бойы жалғасатын үдеріс. Ол балабақшадағы немесе мектептегі тәрбие сағатынан ғана емес, үйдегі қарапайым қарым-қатынастан, ата-ананың бір ауыз сөзінен, күнделікті әрекетінен басталады. Сондықтан баланың әр қылығын «еркелік» деп қабылдап, жауапсыз әрекетін ақтай беру де дұрыс емес. Еркелік мейіріммен ұштасқанда балаға сенім береді, ал шектен шыққан еркіндік жауапкершіліксіздікке әкелуі мүмкін. Балаға әрі мейірім, әрі талап қажет. Бүгін баланың әр әрекетіне көз жұма қарасақ, ертең оның өз әрекетіне жауап беруін талап ету қиын болуы мүмкін. Ендеше, «Еркеліктің ертеңі қандай болмақ?» деген сұрақтың жауабы бүгінгі тәрбиеге байланысты.
Г.САҚТАПОВА
