Қайрат ДОСМАМБЕТОВ: Ниет болса несібең артады
Қазіргі таңда қоғамда қаржылық сауаттылық ұғымы жиі айтылып, оның маңызы күн санап артып келеді. Әсіресе нарықтық экономика жағдайында әрбір азаматтың өз қаржысын тиімді басқара білуі табысты өмірдің кепілі. Ал, қаржылық сауаттылық – тек табыс табу емес, сонымен қатар оны дұрыс жұмсау, жинақтау және инвестициялау мәдениеті. Өкінішке қарай, көп жағдайда адамдар ақшаны табуды білгенімен, оны басқаруда біршама қателіктерге бой алдырып жатады. Осы орайда біз қаржылық сауаттылық тақырыбында АО «Банк ЦентрКредит» бөлімшесінің директоры Қайрат Досмамбетовпен сұхбаттасып, көпшілікті толғандыратын сұрақтарға жауап іздеген едік. – Қазіргі қоғамда қаржылық сауаттылықтың маңызы неге бұрынғыдан да артып отыр?
– Қазіргі кезде адамдар несие, ипотека, онлайн төлемдер, инвестиция сияқты көптеген қаржылық құралдарды қолданады. Егер адам қаржыны дұрыс басқаруды білмесе, оңай қарызға батып немесе алаяқтыққа тап болуы мүмкін. Сондықтан қаржылық сауаттылық өмір сапасын жақсартуға және тұрақтылықты сақтауға көмектеседі. Бұрын халықтың көпшілігі тұрақты табысқа сүйеніп, қаржылық жоспарлауды терең қажет етпесе, қазір нарық заңдылықтары өзгеріп, экономикалық жағдай құбылмалы сипат алды. Бағаның өсуі, түрлі қаржылық өнімдердің пайда болуы мұның барлығы азаматтан саналы шешім қабылдауды талап етеді.
– Қазақстандағы халықтың қаржылық сауаттылық деңгейін қалай бағалайсыз? Негізгі мәселелер қандай?
– Жалпы алғанда, Қазақстандағы халықтың қаржылық сауаттылық деңгейі орташа деп бағалауға болады. Соңғы жылдары бұл бағытта ілгерілеу бар. Яғнм, адамдар банк қызметтерін жиі пайдаланып, депозит ашу, онлайн төлем жасау сияқты дағдыларды меңгере бастады. Дегенмен, қаржыны терең әрі тиімді басқару мәдениеті әлі де толық қалыптасты деу қиын. Негізгі мәселелердің бірі қаржылық жоспарлаудың әлсіздігі. Көптеген азаматтар айлық табысын алдын ала бөліп, ұзақ мерзімді жоспар құрмайды. Соның салдарынан күтпеген шығындар туындағанда қиындықтарға тап болады.
Сондай-ақ, инвестициялау мәдениетінің жеткіліксіздігі де байқалады. Халықтың басым бөлігі қаржысын көбейтудің жолдарын білмейді немесе тәуекелден қорқып, қаражатын тек тұтынуға жұмсайды.
– Көптеген адамдар табысы жеткілікті болса да, неге қаржылық қиындыққа тап болады?
– Бұл өте өзекті сұрақ. Шын мәнінде, қаржылық қиындық тек табыстың аздығынан емес, оны дұрыс басқара алмаудан туындайды. Яғни, көп жағдайда адамдар қанша табыс тапса да, соған сай шығынын көбейтіп жібереді. Сондай-ақ табыс артқан сайын, қажеттілік емес, қалауға негізделген шығындар да өседі. Тағы бір себеп – қаржылық тәртіптің болмауы. Көпшілік жеке бюджет жүргізбейді, кіріс пен шығысты есепке алмайды. Соның салдарынан ақша қайда жұмсалғанын аңғармай қалады. Жинақ жасау да кейінге қалдырылып, «кейін бастаймын» деген оймен уақыт өте береді. Сонымен қатар, несиені шамадан тыс пайдалану да үлкен мәселе. Кейбір адамдар қарызды табысының бір бөлігі ретінде қабылдап, оны қайтару қабілетін ескермей жатады. Нәтижесінде қаржылық қысым артып, қиындықтар туындайды.
Қысқасы, қаржылық тұрақтылық табыс көлеміне ғана емес, адамның қаржыны қаншалықты сауатты басқаруына байланысты. Себебі кейбір адамдар табысын дұрыс жоспарламайды, артық шығын жасайды немесе бірнеше несие алады. Яғни мәселе көбіне табыста емес, ақшаны басқару мәдениетінде болады.
– Қаржылық сауаттылықтың төмен болуы адамның өміріне қандай ұзақ мерзімді салдар әкелуі мүмкін?
– Қаржылық сауаттылықтың төмен болуы адамның өмірінде бірден байқалмаса да, уақыт өте келе елеулі және күрделі салдарға әкелуі мүмкін. Ең алдымен, бұл тұрақты қаржылық күйзеліс пен сенімсіздікке ұрындырады. Адам табысы болса да, оны тиімді басқара алмағандықтан, үнемі қарызға тәуелді күйде өмір сүруі мүмкін. Ұзақ мерзімді тұрғыдан алғанда, жинақтың болмауы үлкен қауіп. Күтпеген жағдайлар, денсаулыққа байланысты шығындар немесе жұмыссыз қалу секілді кезеңдерде қаржылық қордың жоқтығы адамды тығырыққа тірейді. Бұл тек материалдық емес, психологиялық қысымға да әсер етеді.
Тағы бір маңызды мәселе, зейнет жасына дайындықтың жеткіліксіздігі. Егер адам ерте бастан қаржысын жоспарламаса, болашақта тек мемлекеттік қолдауға тәуелді болуы мүмкін.
– Қарыз бен несиеге тәуелділік мәселесі қоғамда қаншалықты өзекті?
– Бұл өте өзекті мәселе. Көп адамдар тұрмыстық қажеттіліктер үшін немесе жоспарсыз шығындар үшін несие алады. Кейде бірнеше несие алып, оны төлеу қиынға соғады. COVID-19 сияқты дағдарыс кезеңдерінде қарыз алу деңгейі күрт өсуі мүмкін, бұл қоғамдағы қаржылық осал топтарды көрсетеді. Иә, қарыз бен несиеге тәуелділік бүгінде қоғамдағы ең өзекті әлеуметтік-экономикалық мәселелердің біріне айналып отыр. Көптеген азаматтар несиені шынайы қажеттілік үшін емес, күнделікті тұтыну немесе уақытша тілектерін қанағаттандыру мақсатында рәсімдейді. Нәтижесінде, бірнеше несиесі бар адамдардың саны артып, олардың ай сайынғы төлемдері табысынан асып кететін жағдайлар жиі кездеседі. Бұл өз кезегінде қаржылық қысым туғызып, отбасылық жағдайға да кері әсер етеді.
Тағы бір алаңдататын жайт, қаржылық тәуекелдерді толық бағаламау. Яғни, кейбір адамдар несие шарттарын, пайыздық мөлшерлемелерді, айыппұл санкцияларын жете түсінбей жатады. Соның салдарынан қарыз жүктемесі ұлғайып, оны өтеу қиындай түседі. Жалпы алғанда, несие – дұрыс пайдаланылған жағдайда тиімді құрал. Алайда қаржылық сауаттылық төмен болған кезде ол адамның мүмкіндігін кеңейтудің орнына, керісінше, ұзақ мерзімді тәуелділікке алып келуі мүмкін. Сондықтан бұл мәселе тек жеке адамның емес, бүкіл қоғамның назарында болуы тиіс.
– Жастар арасында қаржылық мәдениетті қалыптастыру үшін қандай қадамдар қажет?
–Жастар арасында қаржылық мәдениетті қалыптастыру – болашақтың берік негізін қалау деген сөз. Бұл бағытта ең алдымен білім беру жүйесіне ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Мектеп қабырғасынан бастап қаржылық сауаттылық негіздерін үйрету, яғни ақша басқару, жинақтау, бюджет жүргізу сияқты дағдыларды ерте жастан қалыптастыру маңызды. Сонымен бірге, тәжірибелік дағдыларды дамыту. Яғни, жастар тек теориямен шектелмей, күнделікті өмірде қаржысын жоспарлап, табыс пен шығысты есептеп үйренуі керек. Мысалы, жеке бюджет жүргізу, шағын жинақ қалыптастыру, қаржылық мақсат қою бұл мәдениеттің негізін қалайды. Тағы бір маңызды бағыт, ата-ананың үлгісі. Отбасындағы қаржылық тәртіп, ақшаны дұрыс жұмсау мәдениеті балаға тікелей әсер етеді. Сондықтан қаржылық мәдениет ең алдымен отбасынан басталуы керек.
Қорыта айтқанда, жастардың қаржылық сауаттылығын арттыру жүйелі білім, тәжірибе және дұрыс бағыт-бағдардың үйлесімі арқылы жүзеге асады.
– Табыс аз болса да ақша жинау мүмкін бе? Қалай?
– Әрине, табыс көлемі қандай болса да ақша жинау мүмкін. Мұнда ең бастысы табыстың мөлшері емес, оны дұрыс басқару дағдысы. Көп жағдайда адамдар «табысым көбейгенде жинаймын» деп ойлайды, алайда бұл әдет қалыптаспаса, табыс артқанның өзінде жинақ пайда бола бермейді.
Сонымен қатар, шығындарды бақылау да үлкен рөл атқарады. Күнделікті ұсақ шығындарды қысқарту арқылы да айтарлықтай қаражат үнемдеуге болады. Көп жағдайда адамдар ақшаның қайда жұмсалып жатқанын аңғармайды, сондықтан жеке бюджет жүргізу тиімді тәсілдердің бірі болып саналады. Табыс аз болса да, дұрыс жоспар мен тәртіп арқылы тұрақты түрде ақша жинауға толық мүмкіндік бар.
– Қаржылық алаяқтық көбейіп жатқан кезде, банктер мен мемлекеттік органдардың жауапкершілігі қаншалықты?
– Қаржылық алаяқтықтың көбеюі тек жеке азаматтардың емес, сонымен қатар банктер мен мемлекеттік органдардың да назарын талап ететін күрделі мәселе. Бұл тұрғыда олардың жауапкершілігі өте жоғары деп айтуға болады. Ең алдымен, банктер өз клиенттерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті. Яғни заманауи қорғаныс жүйелерін енгізу, күмәнді операцияларды уақытылы анықтау, клиенттерге қауіп-қатер туралы жедел ескерту жасау – қаржы ұйымдарының басты міндеттерінің бірі. Сонымен қатар, халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, алаяқтық схемалар туралы ақпарат беріп отыру да маңызды.
Ал мемлекеттік органдар тарапынан құқықтық реттеу мен бақылау күшейтілуі қажет. Заңнаманы жетілдіру, алаяқтарға қатысты жазаны қатаңдату, сондай-ақ киберқауіпсіздік шараларын дамыту бұл бағыттағы негізгі қадамдар. Бұдан бөлек, халықтың қаржылық және цифрлық сауаттылығын арттыруға бағытталған ұлттық бағдарламалар да үлкен рөл атқарады.
Дегенмен, жауапкершілік тек осы құрылымдармен шектелмейді. Әр азамат та өз жеке деректерін қорғап, күмәнді ұсыныстарға сақтықпен қарауы тиіс. Себебі қаржылық қауіпсіздік – ортақ жауапкершілік.
– Сұхбатыңызға рақмет!
Сұхбаттасқан А.НҰРЛАНОВА
