Шалғайдағы ауылдың шипагері

Адамдардың игілігі үшін қай-қай мамандық та жақсы шығар. Дегенмен  денсаулықтың шынайы сақшысы болатын ақ халаттылардың қызметі өте ерекше-ақ. "Бірінші байлық" деп аталатын денсаулықты сақтай­тын, қорғайтын мамандықты бәрінен жоғары қоямыз.

Біздің бүгінгі кейіпкеріміз Марат Нұрымбетов - өңір меди­цина саласының қарапайым бір қызметкері. Бүкіл ғұмырының әр күні, әр сағатын айналасына, қияндағы малшы қауымға шере­петі мол ем-домы мен шипасын алғаусыз ұсынып өткен арда аза­мат. Қарапайым фельдшердің халықтан, тұрғындардан алған алғысының көптігіне талай-та­лай куә болдық. Жұртшылық­тың мұндай өлшеусіз құрметі екінің бірінің басына бұйыра бермейтін бақ. Мүмкін өмірдің өзі осындай жампоз, мейірбан жандардың алғаусыз, адал қыз­мет­інің арқасында ғажап шығар.

Бұл кейіпкеріміз туралы жаз­у­ға түрткі болған жай жақында аудандық "Толқын" газетінің 1984 жылғы бір нөмірінде жар­ияланған Арал аудандық денсаулық сақтау бөлімінің мең­герушісі Қаналы Балымбетовтің газет тілшісімен сұхбатында ай­дынды өңірдің халқына қалтық­сыз қызмет еткен сала саңлақ­тар­ының қатарында аудан ор­талығынан тым-тым шалғайдағы Атанши ауылының фельд­шер­лік-акушерлік пунктінің мең­ге­рушісі Марат Нұрымбетовтің есімін даралап айтады. Атанши-сол кездегі "Жіңішкеқұм" қой кеңшарының №1 фермасының орталығы. Бұл сұхбат маған да ой салды. Жақсының өзі өлсе де, аты өлмейді деген емес пе. Өйт­кені мен сол Атанши ауылына өт­кен ғасырдың 1980-жылдары­ның аяғында мұғалім боп барып, алты жыл ауыл балаларына білім нәрін бергенмін.

Атаншиге әп деп барғаным­да-ақ малшылардан, ауыл тұр­ғын­дарынан фельдшер Марат Нұрымбетов туралы, оның кәсі­би біліктілігі, дәрігерлік шеберлігі, адамдарға деген зор сүйіс­пеншілігі, шынайы жанашырлы­ғы қақындағы "Мәкеңнің ауыл­дан қойып жіберген  диагнозы ешқашан қате болған емес", "Көп адамды ажалдан ап қалды ғой", "Жоғары білімді дәрігерлерден кем түспейтін" дегенне бір сүй­сіне айтылған ризашылықтарды нешеме  мәрте естіген едік. Тіпті олардың әңгімесінен менің са­намда нағыз "Аңыз адам" бейнесі қалыптасқан еді десем болар. Бір өкініштісі, мен ол кісіні көре ал­мадым, 49 жасында өмірден мез­гілсіз өтіп кеткен екен. "Әули­енің өзі кетсе де, орны қала­ды" деп хал­ық айтқандай, жұртшы­лық­тың жүректен шыққан жақ­сы сөздері үнемі айтылып жататын.

Ауданымызға аты белгілі медицина саласының бір­туар тұлғасы туралы дерек біл­мек мақсатпен қызы Шолпанмен ха­барластық. Ол перзенттік махаб­батпен әкесі туралы тебірене әңгіме тиегін ағытты.

-Өмір тірлігінде кейінгіге үлгі боларлықтай із қалдыру - үлкен бақыт. Адал еңбегімен елдің ықы­ласына, халықтың құрметі­не ие болғандардың өмір жолы қанша уақыт өтсе де өнеге бол­ып қала береді. Мұндай адамдар өздерінің табандылығы, қай­сар­лығы және еңбекқорлығы арқы­лы қоғамда ерекше орын алады. Жасаған игі істері мен еңбектері халық жадында сақталады. Өмірі - өнегеге, еңбегі - ерлікке тең түсе­тін, талайдың дертіне шипа, жан­ына  дауа берген жандардың бірі - әкем Нұрымбетов Марат Жа­машұлы 1936 жылы желтоқсан айында Арал қаласында қара­пай­ым отбасында дүниеге келген. Әкесі Жамаш еті тірі, ең­бекқор, елгезек азамат болған. Жас­тай балық шаруашылығына араласып, әуеліде балық аулау бри­гадасында балықшы, аулау бригадирі, құқық қорғау орган­ын­­да жұмыс атқарған. Өзінің ал­ғырлығы арқасында және ел аза­маттарының демеуімен Аман­өт­кел балық колхозында басқар­ма төрағасы, мал өнімдерін дай­ын­даушы агент, Ақбай елді мекенін­дегі "40 жылдық Қазақстан" кол­хозының төрағасы қызметін ат­қар­ыпты. Анасы Көптілеуқызы Жә­­кен ауқатты, текті жердің қы­зы. Тұңғыштары болған әкем Марат өте зейінді болған. Досекешқызы Балхаш  анамызбен 1958 жылы бас қосады. Орта мек­теп­тік біліммен 1959  жылы Қызылорда қала­сындағы медициналық училищесінің күндізгі бөліміне оқуға түсіп, 1962 жылы фельдшер мамандығы бойынша аяқтады.

1962-1963 жылдары Барса­кел­месте фельдшерлік қызметін бастайды. Сол жерде аз уақыт бол­са да, қызықты әңгімелерін анамның аузынан талай құмарта тыңдағанбыз... Әкесі Жамаштың "Балам-ау, менің қызметім түзде, анаңа, өзіңнен кейінгі бауырлар­ыңа бас-көз бол, осы қызметің ел жақтан да табылар, ағайынның қасына жақындасаңшы" деген сөз­ін жерге тастамай, 1963-1964 жылдары Қамыстыбас ауылында фельдшер-акушер қызметін жал­ғас­тырады. Жас ма­манның білік­ті­лігі тез танылып, ем іздеген нау­қас­тардың батасын көп алады. Жас маманның бет­алы­сын байқа­ған басшылар 1964 жылы Құлан­ды жылқы зауыты­ның Қосаман ауылына жібереді. 1968 жылға дейін абыройлы еңбек етеді.

Кейін аудан орталығынан тым шалғай жатқан, мал шаруашылы­ғымен айналысатын Көкқабаққа жібереді. Бұл 1969-1976 жылдар арасы болса керек. Ауданның Жаршағыл, Көкқабақ қыстаула­ры мен жаз жайылымында малшылармен бірге көшіп-қонып, оларға жедел және жоспарлы  медицина­лық көмектер көрсетеді. Еңбек адамының өмірі табиғатпен ты­ғыз байланысты болғандықтан, оның өзіне тән көптеген қиын­дықтары болады. Малшылар қыстың қатты аязына, жаздың ысты­ғына қарамастан мал бағады. Түн­де тұрып малды қарау сияқты толып жатқан қиындықтары бар. Оған көшіп-қонуды қосыңыз... Осындай бейнетті әкем мал­шы­лар­мен қатар көре жүріп, табандылықпен еңбек етті. 1976  жылы "Жіңішкеқұм" кеңшарының №1 фермасы Атанши боп құрылған жылдан бастап фельдшерлік-аку­шерлік пунктте қызметін жалғас­тырды. Содан 1985  жылға дейін абыройлы жұмыс жасады.

Шалғайда еңбек еткен соң, адамдар арасында дәрігерлік көмекке  жүгінетін түрлі жағдаят­тар орын алып жатады. Қанша перзенттің дүниеге келуі, қателікпен құлау, шығу, сыну, тұмау тию, жөтелу, тіс, іш аурулары, тіпті баланы сүндеттеу секілді себептер әкемнің әмбебап дәрі­гер болмасына амалын қалдырма­ған сияқты. Аудан орталығынан шалғай жатқан ауылдарды жыл­дың әр мезгілінде түрлі сала дәрі­герлерінен жасақталған бригада аралайды. Ауданнан келген білік­ті дәрігерлер әкемнің ерлікке па­ра-пар еңбегіне тәнті болып, "Біз­дің Мәкең-терапевт, біздің Мәкең-стоматолог,біздің Мәкең -гинеколог, біздің Мәкең -хирург, біздің Мәкең травматолог, біздің Мәкең..." деп, арқасынан қағып жатады. Тіс жұлатын құралмен қатты қиналған науқастың тісін жұлып, скальпельмен жеңіл кесу, таңу сияқты жұмыстарды өзі жасай беретін. Бала болсақ та, соның бәрін көзіміз көрді. Осы қызметтердің басы-қасында ана­мыз кәсіби медбике ретінде көм­екшісі бола білді. Ол кездегі аналарымыз қайбір жанын күтті дейсің?.. Бейнетімен жүріп, боса­нар уақытын да аңдамай қалады. Толғақ қысқан талай әйелді бо­сан­дырып, кіндігін кесіп, тіпті есі­мін де қойып кете беретін. Бүгін­де естелік айтып, естігенді жеткізу сондай жеңіл болғанымен, олай жасау үшін қанша рет тәуе­келге барып, жанын шүберекке түйді екен қайран әкем!..

Әкемнің мұндай батыл болуы болмысынан десек те, қасын­да Балхаш анамыздай жары­ның үйдегі шаруаны тап-тұй­нақтай қылып, бала-шағаның тәрбие-біліміне, ақыл-ой зеректі­гіне жіті мән бергенінен де болар деймін. Әкемнің күн-түн жүріп малшы ауылды "Сұржекей" деген атымен ара­лап, түзден келетін әр­бір сәтінде тынымсыз ас-суын қамдайтын анамның бейнесі көз алдымызда кино лентасындай өріліп қалды. Көбіне біздің үй ау­рухана бөлмесі сияқты. Ауырып келген адамдардың ем-дом­ын жа­сап, құлан-таза айықтырып қайта­ратын. Анам ас-суын қам­дап, сол науқастармен бір үйдің адам­дар­ындай бір дастарқанда отыр­ып асы ішетін едік. Не деген дар­хан көңіл, даладай кеңдік десең­ші!..

Дәрігер еңбегі - адам өмірінің кепілі десек, алыс ауылда жүріп-ақ осынша елмен біте қайнасқан, Гиппократтың антына адал боп, азаматтық тұлғасымен сый-құр­метке бөленген жаны жайсаң, дар­қан мінезді әкемді құрдастары  "Майкл" деп атаған. Әкемнің еткен еңбегі еленіп, ҚР Денсаулық сақ­тау Министрлігінің "Денсаулық саласының үздігі" атағын иелен­ген. Десек те, оның ең үлкен ма­рапаты - сауығып шыққан нау­қас­тардың алғысы мен адамдар­дың сенімі болатын. Бұл әкем үшін омыраудағы төсбелгіден де, берілген мақтау қағаздан да арт­ық құрмет еді... Бір әттеген-айы, алдына келген науқасты емдемей қайтармайтын әкемнің өз өмірі күрмеуге келмейтін қысқа жіптей болды… Әкем мен анамның отба­сылық өмірді бірге бастап, тау­қы­метін бірге кешкен, ұл-қыздарын енді аяқтандырамын деп жүрген­де­гі тағдырдың жазуына шара жоқ екен… Қазіргі таңда ұрпақ­та­ры Қазақстанның әр қаласында елдің экономикалық және әлеу­мет­­тік дамуына өз үлестерін қос­ып, ағарту мен сот, құрылыс пен бизнес саласында адал қызмет жасап келеді. Әке мен ананың берген тәлімі, отбасының ішкі құн­дылығы, балаларының да тұлға болып қалыптасуына зор үлесін қосты. "Жақсы әке балаға 40 жыл азық" дегендей, осы күнге дейін әкеміздің көзін көріп, анамыздың қолынан дәм татқан жандар "Е, Мәкеңнің баласы екенсің ғой!" деп жатады…

Атанши ауылында мұғалім боп жүргенімде көргенім, ауа-райы қолайсыз кезде аяқасты ау­ырған науқасқа қаладан жедел жәрдем шақырғанда, оншақты сағатта әзер жеткендерін көргені­міз бар. Сондайда барлық күш ауылдағы жалғыз фельдшерге түс­етіні айқын. Өйткені фермада­ғы үш жүзден астам адамның ең­бектеген баласынан еңкейген қария­ларына дейін қарау - оның міндеті еді.

1976 жылдың қаңтарында, қыт­ымыр қыстың күшіне мініп тұрғанда қойшы Дәулет Қызыл­баев­тың аяғы ауыр әйелі Күл­сін­нің толғағы басталады. Толғағы өте ауыр өтеді. Аудан­ға жетуге үміт жоқ. Содан қиналған ананың қасында Марат бар күшін салып жеті-сегіз сағат арпалысып, маң­дай тері сорғалап отырып ақыры босандырып алады. Кіндігіне ора­тылып туған қызыл шақалақта жан жоқ. Өмір үшін күреске бір-жар минут қана берілген. Шақа­лақты қолға алып сілки қим­ылдап, аузынан үрлеп, іле құйры­ғынан шапалақпен шарт еткізіп ұрғанда, ол шар етеді. Ауыл әй­ел­дері тірі қалған баланың аузына түкіртіп, дәрігердің кіндік бала­сы атандырған, есімін Жақсыбай қойдырған. Жалпы осы малды өңірдегі екі баланың бірін жарық дүниеге қабылдап алғандықтан, ауылда дәрігер ағаның кіндік балалары көп болатын. Мұндай ауыр жағдай өз жұбайымен де бол­ған. Қарашаның қара суық күндері әйелі Балхаш бір жеті толғақ үстінде болады. Талай сәт­тер басынан өткен Марат қатты қиналады. Әбден талықсыған ана әлсірей бастайды. Енді еш шара­сы қалмаған шипагердің тұй­ыққа тіреліп, темекі шегуге сыртқа шы­ғады. Сол сәттегі жайын кейін былай де еске алады. "Шыбын жан­ым мұрнымның ұшына келді. Бір әрекет етпесем, жарым өмір­мен қоштасары анық. Жанымда ойласатын ешкім жоқ. Жатырда­ғы баланы кесіп-кесіп алып тас­тап, әйелімді аман алып қалуға нық бекініп, үйге қайта кірдім. Әйелімді тағы бір мәрте құшағы­ма мықтап алып тұрып күш беру­ді ойладым. Алланың шексіз рақы­мы болар, шыр етіп Бақыткүл қыз­­ым дүниеге келді ғой" дейді. Міне, орталықтан шалғай, қиян шеттегі ауыл дәрігерінің дағдылы жұмысы осындай болған.

Атанши ауылындағы №69 мектептің байырғы мұғалімі Май­данбай Байжанов дәрігер аға туралы "Білікті дәрігер" деген ес­телігінде: "Әр оқу жылының аяқталар кезінде 5-9-сынып оқушы­лар­ының практикалық жұмысы бас­талады. Онда шопандардың қыстайтын үйлеріндегі пештері­не арнап кірпіш басатынбыз. Ол жұмысты жүргізу менің мойным­да.

1983-1984 оқу жылын аяқтап, ауыл сыртындағы ауызсу құды­ғы­ның басында кірпіш басу  бас­талып кеткен. Сазды балалар аяқ­пен илеп, қыздар қамыр илегендей үлкен-үлкен домалақтар жасап, құмға домалатып дайындап қоя­ды. Ересектері қалыптың бұрыш­тарына дәлдеп ұрып, толмаған жерлерін толықтырып береді. Әлі келетіндер қалыпты сүйреп бар­ып, қатар-қатар төңкеріп тастап жататын. Жұмысымыз бір қалып­қа түскенімен, барлық ауыртпа­лық өзіме түсті. Өйткені кірпіш жарылмау керек, ол үшін иін қан­дырып илеу көп күшті қажет ете­тін. Мамыр айының аяғы, күн ыстық, мұздай суды үстіңе құй­ып, арасында шөл қысқанда сап-салқын суды әлсін-әлсін ішіп қоя­сың. Кетпенмен тартып беріп, аяқпен басып иін қандыру үлкен күшті қажет етті. Соның бәріне менің  күшім керек болды. Жұм­ыс­ты жайлы еткеніммен әлім кетіп, мазам болмағасын ауыл дәрі­гері Марат ағайға бардым. Ол орта бойлы, денесі мығым келген, ша­шы тіп-тік қайратты, үнемі ақ ха­латын үстінен тастамайтын кісі болатын. Күніге дәрігерлік пунк­тінде ауыл адамдарын қабылдап, ем-домын беріп, асқынғаны болса, қалаға жолдама беріп жіб­еріп отыратын. Марат ағай тексеріп көргеннен кейін:" Сары ауру болыпсың. Қалаға жұқпалы аурулар бөліміне жіберемін. Тезі­рек барып жатпасаң болмай­ды, ыстық-суықты су ішіп, бау­ы­рыңа күш түскен, бауырың іріп кетсе өлімге алып келеді" деп жолдама жазып берді. Қаладағы сары аурулар бөлімшесіне қабылданып, құлан-таза жазылып шықтым. Диагнозымды дәл тау­ып, дер кезінде жіберген ағамыз­ға мың алғыс зор еді" дейді.

Ауыл тұрғындары Марат аға­ның өз ем-домында халық­тық емдерді де жиі қолдана­ты­нын бүгінге дейін айтып жүр. Ол аурудың тамырын ұстап, уқалау арқылы емдеу нүктелерін таба­тын. Өңірдегі науқасқа дауасы бар шөптерді мезгілінде жинап, кептіріп, ерекше дәрмектер жа­с­ап, оны ем барысында қолданған. Бұл да білікті шипагердің медициналық тәжірибесінен туындаған игі шаралары болға­ны сөзсіз.

Ешқашан демалу дегенді біл­меген ауыл дәрігері Марат Нұр­ым­бетов кәсіби қызметін атқа­ра жүріп денсаулығын сарп ет­кен. Қыстыгүні екен. Түн­гі төрттерде малды ауылдан ат­пен жеткен қойшы есік қағады. Шешесі бей­мезгіл шақта сыр­қат­­танып қал­ған. Жылы төсекте жатқан дәрі­гер тұра сала жүре жең­іл киініп, қобдишасын қолы­на алып, кел­ген адаммен асығыс аяз бу­ып тұрған далаға шы­ғып кетеді. Қой ауыл - жеті-сегіз ша­қырым жер. Науқас жанға жетем дегенше таң боза­рады. Оған алғашқы меди­ци­на­лық көмегін де береді. Ал­айда сол жолы қатты суыққа ұр­ынып, мен­ингит ауруына ұшы­райды. Қызылорда асып емде­леді, ден­саулығы қалпына кел­ген­дей бол­ғанмен де, сол ауру­дың салдары­нан төрт жылдан кейін дүниеден өтіп кетеді.

Ауданымыздың ең шеткері елді мекені Атанши ауылындағы фельдшерлік-акушерлік пункт­тің меңгерушісі боп өмірінің ақырғы күндеріне дейін мінсіз атқарған ақ халатты абзал жан, ҚР Ден­сау­лық саласының үздігі Марат Нұрымбетовтің дәрігер­лік дара қызметі - Гиппократ ант­ына беріктіктің туған жері­міз­дегі бір ерен үлгісі.

Ерғали АБДУЛЛА, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.