Сот актісін немесе атқарушылық құжатты орындау – әрбір борышкердің міндеті

Kyzylorda-news.kz Сот актісінің заңды күшіне енуі – дауды шешудің соңғы нүктесі ғана емес, сонымен қатар оны міндетті түрде орындаудың басталуы. Сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін онда белгіленген талаптар тиісті тұлғалар үшін міндетті болып табылады. Сондықтан сот актісін немесе атқарушылық құжатты орындау – әрбір борышкердің заңда көзделген міндеті.

Алайда тәжірибеде сот актілері мен атқарушылық құжаттарды орындаудан жалтару, сот орындаушысының заңды талаптарын елемеу, мүліктік жағдайы туралы мәліметтерді жасырын ұстау сияқты жағдайлар кездеседі. Мұндай әрекеттер заңда белгіленген жауаптылыққа әкеп соғуы мүмкін.

Әкімшілік жауаптылықтың құқықтық негізі

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 669-бабында сот үкімін, сот шешімін немесе өзге де сот актісін және атқарушылық құжатты орындамау үшін әкімшілік жауаптылық көзделген.

Бұл норма сот актілерінің орындалуын қамтамасыз етудің маңызды құқықтық тетіктерінің бірі болып табылады. Сот актісін орындамау деп борышкердің сот актісін немесе атқарушылық құжатты орындаудан жалтаруы түріндегі әрекеті не әрекетсіздігі түсіндіріледі. Бұл ретте әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болмауы қажет.

Яғни борышкердің міндеті тек сот орындаушысының талаптарын күту немесе мәжбүрлеу шараларын қолдануды күтумен шектелмейді. Ол өзіне жүктелген міндеттемені орындау үшін өзіне байланысты барлық шараларды қабылдауға тиіс.

Борышкер қандай жағдайда жауапқа тартылуы мүмкін?

Борышкердің сот актісін орындаудан әдейі жалтаруы әкімшілік жауаптылыққа негіз болуы мүмкін.

Мысалы, борышкер:

• сот актісінде белгіленген міндеттемені орындамаса;
• атқарушылық құжат бойынша берешекті өтеуге нақты мүмкіндігі бола тұра оны орындамаса;
• сот актісін орындауға кедергі келтіретін әрекеттер жасаса;
• сот орындаушысына өзінің жұмыс орны немесе тұрғылықты жері өзгергені туралы хабарламаса;
• орындауға қажетті мәліметтерді беруден жалтарса;
• мүліктік жағдайын жасыруға немесе атқарушылық іс жүргізудің орындалуын қиындатуға бағытталған әрекеттер жасаса, 
• заңда белгіленген жауаптылық мәселесі туындауы мүмкін.

Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында борышкердің сот орындаушысына келуден жалтаруы, жұмыс орны мен тұрғылықты жерінің өзгергені туралы хабарламауы, сот орындаушысының талаптарын орындамауы және оның заңды қызметіне кедергі келтіруі жауаптылық мәселесін қарауға негіз болатын әрекеттер ретінде көрсетілген.

Қарыздың болуы автоматты түрде жауаптылыққа әкеле ме?

Бұл жерде маңызды бір жайтқа назар аудару қажет. Борышкердің атқарушылық құжатты орындауға нақты мүмкіндігі болмаған жағдайда, оны тек қарызы бар болғаны үшін әкімшілік жауаптылыққа тартуға болмайды.

Соттар борышкердің сот актісін толық немесе белгілі бір бөлігінде орындауға нақты мүмкіндігі болған-болмағанын анықтауға тиіс.

Мәселен, борышкердің жалғыз кіріс көзі болып табылатын жалақысының төленбеуі, зейнетақы немесе жәрдемақының тоқтатылуы, ұзақ уақыт еңбекке жарамсыз болуы сияқты мән-жайлар сот актісін орындаудың нақты мүмкін болмағанын дәлелдеуі мүмкін.

Дегенмен мұндай жағдай борышкерді міндеттемесін орындауға бағытталған барлық мүмкін шараларды қабылдау міндетінен босатпайды.

Сондықтан борышкер өзінің қаржылық немесе мүліктік жағдайын сот орындаушысына ашық көрсетуі, табысы мен мүлкі туралы қажетті ақпаратты ұсынуы және берешекті өтеу бойынша нақты мүмкіндіктерін пайдалануы қажет.

Сот орындаушысының талаптарын орындамау

Атқарушылық іс жүргізу барысында сот орындаушысының барлық заңды талаптары міндетті түрде орындалуға тиіс. Бұл ретте сот актісін немесе атқарушылық құжатты орындамау мен сот орындаушысының заңды талаптарын орындамауды ажырата білу маңызды.

Жоғарғы Соттың түсіндіруіне сәйкес, сот орындаушысының қаулыларын және өзге де заңды талаптарын орындамау, атқарушылық құжатты толық орындау туралы талапты қоспағанда, ӘҚБтК-нің 670-бабы бойынша жауаптылыққа әкеп соғуы мүмкін.

Демек, борышкер сот орындаушысының заңды талаптарын елемей, атқарушылық іс жүргізуге кедергі келтірмеуге тиіс.

Жауаптылықтың мақсаты – жазалау ғана емес

Әкімшілік жауаптылықтың негізгі мақсаты – борышкерді жазалау ғана емес, ең алдымен заң талаптарының орындалуын қамтамасыз ету.

Борышкер әкімшілік жауаптылыққа тартылғаннан кейін де негізгі міндеттемесінен босатылмайды. Яғни айыппұл салынуы немесе өзге де әкімшілік ықпал ету шарасының қолданылуы сот актісінде белгіленген міндетті орындау қажеттігін жоймайды.

Сондықтан борышкер үшін ең дұрыс жол – сот орындаушысының талаптарын елемеу емес, атқарушылық іс жүргізу шеңберінде өзінің құқықтары мен міндеттерін біліп, берешекті өтеудің заңды жолдарын қарастыру.

Қорытындылай келе, сот актісінің орындалуы – сот төрелігінің тиімділігін көрсететін негізгі көрсеткіштердің бірі. Заңды күшіне енген сот актісі барлық тұлғалар үшін міндетті.

Борышкердің атқарушылық құжатты орындауға нақты мүмкіндігі бола тұра сот актісін орындаудан жалтаруы әкімшілік жауаптылыққа әкелуі мүмкін. Ал сот орындаушысының заңды талаптарын орындамау да заңда белгіленген жауаптылыққа негіз болады.

Сонымен бірге әрбір жағдай жеке бағалануы тиіс. Борышкердің кінәсі, оның нақты мүмкіндігі, мүліктік жағдайы және сот актісін орындауға бағытталған әрекеттері жан-жақты ескеріледі.

Заң талаптарын орындау – жауаптылықтан қорқудың ғана емес, азаматтық жауапкершілік пен құқықтық мәдениеттің көрінісі. Сот актісін уақтылы орындау арқылы әрбір азамат сот төрелігінің беделін арттыруға және қоғамдағы заң мен тәртіп қағидатын нығайтуға өз үлесін қосады.

Мейрамбек Ермекбаев,

Қызылорда облысы Әділет департаментінің

«Қызылорда қаласының №1 мәжбүрлеп орындату 

аумақтық бөлімінің» сот орындаушысы

_{Сурет: Нұрболат Нұржаубай}