Елдік пен ерліктің өшпес өнегесі

Қазақ тарихының қатпарлы беттерінде ел басына күн туған шақта қолына қару алып, туған жерінің азаттығы үшін атқа қонған ерлердің орны ерекше. Олардың есімі – ұрпақ жадында сақталған ерліктің, қайсарлықтың, елге деген адалдықтың символы. Осындай тұлғалардың қатарында Сартай батырдың есімі де айрықша аталады. Оның тұлғасы – елдік пен ерлікті, намыс пен отаншылдықты ұштастырған тарихи-танымдық тақырыптардың бірі.Батырлар туралы сөз қозғағанда, біз тек жекелеген адамның ерлігін ғана емес, тұтас бір дәуірдің тынысын, халықтың басынан өткен ауыр кезеңдерін, азаттықты аңсаған елдің арман-мұратын еске аламыз. Сартай батырдың бейнесі де осындай тарихи тағылымымен құнды. Ол туралы жазылған шығармалар өткенді танып-білуге, ата-бабаларымыздың өмір жолына үңілуге, бүгінгі бейбіт күннің бағасын түсінуге жетелейді.
Ел тағдыры сынға түскен кезең
Қазақ халқының тарихында сыртқы жаугершілік, жер үшін күрес, ел бірлігін сақтау мәселесі айрықша орын алады. Әсіресе жоңғар шапқыншылығы тұсында халықтың басына түскен ауыртпалық аз болған жоқ. Елдің тыныштығы бұзылып, атақонысқа қауіп төнген заманда халықты ұйыстыратын, жұрттың рухын көтеретін батырлар мен билердің рөлі арта түсті.
Бегімбай Ұзақбаевтың «Сартай батыр» атты кітабында да сол бір алмағайып заманның көріністері, ел ішіндегі ахуал, жаугершілік кезеңнің ауыртпалығы көркем баяндалады. Шығармада халықтың жерге деген сүйіспеншілігі, азаттықты аңсаған арманы және ел намысын бәрінен биік қойған ерлердің болмысы суреттеледі.
Тарихи кезеңді тану үшін сол уақыттағы оқиғалардың сыртқы көрінісін ғана емес, халықтың ішкі күйзелісін, елдің бірлікке деген мұқтаждығын да түсіну қажет. Жау шапқанда жұртты қорғау – тек қару ұстап, майданға шығу емес. Ол – туған жердің тағдырына жауапкершілікпен қарау, елдің ертеңін ойлау, қиындыққа мойымау.
Сондықтан батырлар туралы шығармалардың тәрбиелік мәні зор. Олар жас ұрпаққа батылдықтың мәнін түсіндіріп қана қоймай, ел басына қиындық түскенде бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығара білудің маңызын ұғындырады.
Батырлық – білектің күші ғана емес
Халық ұғымында батырлық тек күш-қайратпен өлшенбейді. Нағыз ердің бойында қайсарлықпен бірге сабыр, парасат, намыс және жауапкершілік болуы керек. Ол өз басының амандығын ғана емес, елдің тыныштығын, ұрпақтың болашағын ойлайды.
«Сартай батыр» кітабындағы оқиғалар батыр болмысының осындай қырларына назар аудартады. Көркем баяндаудағы шайқас көріністері, жараланған сәттегі төзімділік, қайтадан күреске ұмтылған қайсар мінез – ерлік жолының жеңіл болмағанын аңғартады. Қиындыққа тап болғанда рухын түсірмеу, ауырсынуға қарамастан ел алдындағы міндетін жоғары қою – батырлықтың мәнін ашатын сипаттар.
Дегенмен ерліктің өлшемі тек жеңіске жетумен шектелмейді. Оның тереңінде адамдық қасиет, сертке беріктік, ел алдындағы парызға адалдық жатыр. Батырдың қадірі де осы қасиеттерімен артады.
Қазақ даласында ердің аты елдің жадында сақталған. Халық батырларын жырмен дәріптеп, олардың есімін кейінгі ұрпаққа жеткізген. Бұл – тарихи жадының үзілмей жалғасуының бір көрінісі. Батыр туралы әрбір әңгіме елдік сананы бекемдеп, жас ұрпақтың туған жеріне деген құрметін арттыруға қызмет етеді.
Тарихи тұлғаны тану – ұрпақ парызы
Өткен тарихты тану бүгінгі ұрпақ үшін неге маңызды? Өйткені тарих – тек болған оқиғалардың тізбегі емес. Ол – халықтың мінезін қалыптастырған тәжірибе, ұлттың рухани тірегі, келешекке бағыт беретін тағылым.
Сартай батырдың тұлғасын тану арқылы біз ел қорғаған ерлердің өмір жолына назар аударып, сол дәуірдің қоғамдық жағдайын түсінуге мүмкіндік аламыз. Сонымен бірге тарихи тұлғаларға қатысты деректерді көркем шығармалардағы оқиғалармен салыстыра қараудың да маңызы бар. Кітаптағы көркем баяндау оқырманды қызықтырса, тарихи құжаттар мен ғылыми зерттеулер нақты деректерді айқындауға көмектеседі. Осы екеуін қатар пайдалану – тарихты тереңірек танудың тиімді жолы.
Әсіресе өскелең ұрпаққа батырлар тарихын таныстыруда құр мақтанға емес, тағылымға басымдық берген жөн. Батырдың ерлігін айту арқылы балаларға туған жерді сүюді, үлкенді құрметтеуді, қиындыққа төзуді, әділдікке ұмтылуды үйретуге болады. Өйткені отаншылдық – өткенді мадақтаумен ғана шектелмейді. Ол туған өлкенің тарихын білу, бүгінгі қоғамға пайда келтіру және елдің болашағына жауапкершілікпен қарау арқылы көрінеді.
Тарихи тұлғалардың өмірі туралы кітап оқу, олар жайлы әңгімелерді зерттеу, өлкетану материалдарын жинау – ұлттық сананы нығайтатын игілікті жұмыстар. Мұндай еңбектер арқылы әр өңірдің тарихы кеңінен танылады, жергілікті тарихи мұраның маңызы артады.
Ерлік ұмытылмаса, елдік те жоғалмайды
Бүгінгі бейбіт өмір – өткен ұрпақтың арманымен, төзімімен және күресімен сабақтас. Біз қазір азат елде өмір сүріп, балаларымыздың білім алуына, өз қабілетін дамытуына мүмкіндік жасап отырмыз. Осындай игіліктердің қадірін түсіну үшін тарихқа үңіліп, бабалар жолынан өнеге алуымыз қажет.
Сартай батырдың есімі де елдік пен ерлікті дәріптейтін тарихи тақырыптардың бірі ретінде ұрпақ назарында болуы тиіс. Оның бейнесі арқылы біз туған жерге адалдық, ел бірлігі, намыс пен табандылық секілді құндылықтарды қайта зерделейміз. Ал бұл қасиеттер қай кезеңде де өз маңызын жоғалтпайды.
Батырлар туралы шығармалар – өткеннің елесі ғана емес, бүгінгі ұрпаққа ой салатын рухани мұра. Олар бізге ел болудың қадірін, бірліктің күшін, ұлт тарихын білу қажеттігін еске салады.
Тарихын таныған ұрпақ тамырынан ажырамайды. Өткенін құрметтеген ел болашағына сеніммен қарайды. Ендеше, Сартай батыр секілді тарихи тұлғалардың өмір жолын зерттеу, олар туралы еңбектерді оқып-насихаттау – ортақ рухани міндет. Өйткені ерлік туралы естелік ұрпақ жадында жаңғырып тұрғанда, елдік рух та жасай береді.
Оңталап ЖОЛДАСОВ