Әжелер қолынан қалған жүн тарақ

Қазақтың дәстүрлі тұрмысында әрбір бұйымның өзіндік орны, атқарар қызметі болған. Қазір көзге қарапайым ғана көрінетін кейбір көне құралдардан халқымыздың тұрмыс-тіршілігі, еңбек мәдениеті мен қолөнерінің терең тарихын аңғаруға болады. Сондай жәдігерлердің бірі – жүн тарақ.
Суреттегі ағаштан жасалған қос қалақшалы құралдың ішкі бетіне ұсақ темір тістер орнатылған. Екі қалақшаға жүн салынып, бір-біріне қарама-қарсы тарту арқылы оның ұйысқан тұстары жазылып, жүн қопсытылған. Мұндай құралды халық арасында жүн тарақ, кей жерде түбіттарақ деп те атаған.
Қазақ халқының тұрмысында қой жүні ерекше бағаланған. Қой қырқылғаннан кейін алынған жүн бірден кәдеге жарай қоймайды. Оны алдымен тазалап, сабап, түтіп, тарайды. Осы жұмыстардың әрқайсысына өзіндік құрал пайдаланылған. Жүн тарақтың міндеті – жүннің талшықтарын ажыратып, жұмсартып, әрі қарай өңдеуге дайындау.
Кезінде ауылдағы әр үйде дерлік жүннен жасалған бұйымдар болған. Әжелеріміздің қолынан шыққан алаша, текемет, сырмақ, киіз, көрпе-жастықтың бәрінің артында қаншама еңбек жатты десеңізші. Бір қарағанда көзге түсе бермейтін осындай шағын құрал сол үлкен еңбектің ажырамас бөлігі еді.
Әсіресе Сыр бойы мен Арал өңірінде мал шаруашылығы халық тұрмысымен біте қайнасқан. Қойдың жүні дала тіршілігінде тек шикізат емес, отбасының қажетіне жарайтын бағалы дүние саналған. Жүнді өңдеу, одан жіп иіру, өрмек тоқу, киіз басу – қыз-келіншектер мен әжелердің шеберлігін танытатын дәстүрлі кәсіптің бірі болды.
«Жүн түтсең – үйіңе құт кіргізесің» дегендей, халқымыз үшін жүн өңдеу қарапайым тұрмыстық жұмыс қана емес, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан өнер еді. Әже немересіне жүнді қалай тазалау керектігін, қалай түту, қалай иіру қажеттігін үйреткен. Осылайша қолөнердің қыр-сырын үлкендерден көрген жас буын бойына сіңіріп отырған.
Бүгінде заман өзгерді. Дайын көрпе, кілем, төсеніш пен түрлі тұрмыстық бұйымдарды дүкеннен сатып алу қалыпты жағдайға айналды. Ал бұрын бір ғана көрпе жасау үшін жүн қырқудан бастап, оны тазалау, түту, сабау, тарау, иіру, тоқу секілді талай жұмыс атқарылатын. Әр бұйымның бойында үйдің берекесі мен әйел адамның маңдай тері жататын. Сондықтан қолдағы көне жүн тарақ – жай ғана ағаш пен темірден жасалған құрал емес. Ол – қазақ әйелдерінің ерен еңбегін, ісмерлігін, ұқыптылығын және ұлттық қолөнер дәстүрін еске салатын тарихи жәдігер.
Бүгінгі ұрпақ үшін оның қадірі де осында. Өйткені тарих кейде қалың кітапта ғана емес, әжелеріміздің сандығында сақталған ескі бұйымдарда, көнерген құралдарда, қолмен ұстап көрген жәдігерлерде де сөйлейді. Бір кездері талай шаңырақта ақ жүнді тараған бұл көне құрал да сол өткен күндердің үнін жеткізіп тұрғандай. Оның әрбір тісі – бір дәуірдің белгісі, әрбір сызаты – бір әулеттің тұрмысынан қалған із. Ал оны бүгінгі күнге жеткізу – ұлттық мұраны ұмытпай, кейінгі ұрпаққа аманаттау деген сөз.

Оңталап ЖОЛДАСОВ