"Қазан шегелеу" – дәстүрі – сыйластықтың күретамыры

Қазақ халқы – ғасырлар бойы қалыптасқан бай салт-дәстүрімен ерекшеленетін ұлт. Бабалардан мирас болып жеткен бұл рухани құндылықтар жазбаға түспесе де, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, заман ағымына сай жаңарып отырды. Алайда кейбірі уақыт өте көмескіленіп бара жатқаны да жасырын емес. Сондықтан олардың мәнін танып, өмірімізге қайта енгізу – ұтылыс емес, керісінше, ұтарымыз анық.

Бүгінде қарбалас тіршілік адамдар арасындағы туыстық, достық қарым-қатынасты әлсіреткендей. Көп жағдайда араласу тек әлеуметтік желідегі қысқа хабарлармен немесе сирек кездесетін жиын-тойлармен шектеледі. Соның салдарынан жас ұрпақ өз туыстарын толық танып-біле бермейді. Осындайда бұрынғы «қазан шегелеу» дәстүрінің маңызы ерекше сезіледі.

«Қазан шегелеу» – адамдардың бір-бірімен ешқандай міндетсіз, еркін араласуының бір көрінісі. Бұл дәстүр бойынша бірнеше адам алдын ала ескертпестен қалаған үйіне барады. Үй иесі қолда барымен дастарқан жайып, көбіне сүр ет асып, қонақ күтеді. Ал келгендер қарапайым асқа да риза болып, ән айтып, әңгіме-дүкен құрып, көңілді отырыс өткізеді. Мұндағы басты мақсат – арадағы сыйластықты арттырып, қарым-қатынасты үзбеу.

Қазақ тұрмысында мұндай жақындықты білдіретін басқа да дәстүрлер бар. Соның бірі – «шыбыққа бүйрек ілу». Ертеректе соғым сойылған күні балаларға арнайы дайындалған үшкір шыбықтарға бүйрек, жүрек секілді кәделі мүшелер ілініп, «ат мінгіздім» деп табысталған. Балалар оны қуана қабылдап, үйіне олжамен қайтатын.

Ал «жіп жіберу» дәстүрі де ерекше мәнге ие. Кілем тоқу кезінде қыз-келіншектер бір үйде жиналып еңбек етеді. Кейде олар көңілі жақын басқа үйге барғысы келсе, бір бала арқылы белгі ретінде жіп жіберетін болған. Мұны түсінген үй иелері оларды қонаққа шақырып, құрмет көрсеткен. Бұл – бір жағынан еңбек етіп жатқан жандарға сергіп, көңіл көтеруге мүмкіндік берсе, екінші жағынан адамдар арасындағы жылылықты арттырған.

Осы дәстүрлердің барлығының түп негізінде – сыйластық, бауырмалдық және жақындық жатыр. Қазақ халқының өмір салтында адамдардың бір-бірімен шынайы қарым-қатынас орнатуы, көңілмен бағалауы ерекше орын алған. Заманауи өзгерістерге қарамастан, бұл құндылықтардың маңызы ешқашан жойылмайды.

Осы дәстүрлердің барлығының түп негізінде – сыйластық, бауырмалдық және жақындық жатыр. Қазақ халқының өмір салтында адамдардың бір-бірімен шынайы қарым-қатынас орнатуы, көңілмен бағалауы ерекше орын алған. Заманауи өзгерістерге қарамастан, бұл құндылықтардың маңызы ешқашан жойылмайды.

Бүгінгі қоғамда адамдардың бір-бірінен алшақтай түсуі, уақыт тапшылығы мен жеке тіршіліктің алдыңғы орынға шығуы осындай дәстүрлердің көмескіленуіне әсер етуде. Дегенмен, бұл – олар мүлде ұмытылуы керек деген сөз емес. Керісінше, ұлттық болмысты сақтап қалудың бір жолы – осы салттарды жаңғыртып, қазіргі өмірге бейімдеу.

Мәселен, «қазан шегелеу» дәстүрін бүгінгі күнде де жаңаша сипатта жалғастыруға болады. Достардың немесе туыстардың алдын ала ескертпей, бір-біріне қонаққа баруы, қарапайым дастарқан басында шынайы әңгіме құруы – адамдар арасындағы байланысты нығайтудың тиімді жолы. Бұл материалдық емес, рухани жақындықты арттыратын ерекше құндылық.

Сонымен қатар, мұндай дәстүрлер жас ұрпаққа тәлім-тәрбие берудің де маңызды құралы бола алады. Балалар үлкендердің қарым-қатынасын көріп өссе, сыйластықтың, қонақжайлылықтың, кеңпейілділіктің мәнін ерте түсінеді. Бұл – ұлттық тәрбиенің өзегі.

Қазақ халқы үшін «қонақ» ұғымы қашанда қасиетті болған. «Қонақ келсе, құт келеді» деген түсінік әр шаңырақтың өмірлік қағидасына айналған. Ал «қазан шегелеу» сол қонақжайлылықтың табиғи, еркін әрі шынайы көрінісі іспетті.

Қорытындылай келе, ата-бабамыздан қалған осындай асыл дәстүрлерді ұмытпай, оны күнделікті өмірімізге енгізу – әрқайсымыздың парызымыз. Өйткені ұлттық құндылықтар – халықтың рухани тірегі. Сол тірек мықты болса ғана, болашағымыз да берік болмақ.

Ер-Нұр