Арал порты – өткен мен бүгінді жалғастырған көркем шежіре
Өнер – уақыттың үнін бояу арқылы сөйлететін тылсым тіл. Кейде бір ғана картина тұтас дәуірдің тынысын, туған жердің тағдырын, адам мен табиғат арасындағы нәзік байланысты сөзсіз-ақ жеткізе алады. Суретші Орманбеков Шыңғыс Қанатұлының «Арал порты» атты 2024 жылы салынған туындысы – осындай терең ойға жетелейтін шығарма.Картинаға көз салған сәтте ең алдымен Аралдың кең тынысты табиғаты қарсы алады. Көкжиекке сұғына созылған су айдыны, жағалауды көмкерген қамыс пен шөптесін дала, алыстан мұнартып көрінген ғимараттар мен порттағы алып крандар – бәрі бір-бірімен үндесіп, Аралдың бүгінгі келбетін бейнелейді. Суретте қозғалыс бар. Бірақ ол қозғалыс айқайлап тұрған жоқ. Керісінше, тым-тырыс кеңістіктің өзінен уақыттың баяу жылжып бара жатқанын сезінесің.
Шығарманың композициялық шешімі ерекше назар аудартады. Алдыңғы пландағы сарғыш-қоңыр дала мен жасыл реңктер табиғаттың тіршілікке деген талпынысын аңғартса, орта тұстағы су айдыны картинаға кең тыныс береді. Ал алыстағы порт құрылыстары мен крандар – адам еңбегінің, өндірістің, теңізбен біте қайнасқан Арал тіршілігінің белгісіндей.
Суретшінің бояу таңдауы да туындының эмоциялық әсерін күшейте түскен. Көкшіл аспан мен суық реңктер алыстағы кеңістіктің мұңын сездірсе, жер бетіндегі жылы сарғыш, қоңыр, жасыл түстер тіршіліктің әлі де үзілмегенін көрсетеді. Осы екі түрлі түстің үйлесімі картинаға өзіндік философиялық сипат береді. Мұнда мұң да бар, үміт те бар. Өткеннің табы да, бүгіннің тынысы да қатар сезіледі.
Картинадағы порт крандары – жай ғана өндірістік нысан емес, шығарманың идеялық өзегіне айналған нышан. Олар алыстан қарағанда алып дәуірдің үнсіз куәгерлеріндей әсер қалдырады. Бір кездері теңіз төсінде кемелер қозғалып, порт маңында қайнаған тіршілік болғанын еске түсіреді. Ал бүгінгі Аралдың жағалауындағы осы көрініс көрерменді еріксіз ойға қалдырады: табиғат өзгерді, теңіз тартылды, бірақ адамның туған жерге деген байланысы үзілген жоқ.
Картинаның тағы бір құндылығы – суретшінің Аралды тек экологиялық қасірет аясында ғана көрсетпеуінде. Мұнда Арал – тағдыры күрделі, бірақ өмірі жалғасып жатқан мекен. Суда тұрған шағын қайықтар, жағалаудағы өсімдік жамылғысы, көкжиектегі тіршілік белгілері – бәрі де «Арал өмірі тоқтаған жоқ» деген ойды меңзейді.
Шығармаға қараған сайын Аралдың өткені мен бүгіні қатар елестейді. Кезінде айдынды теңіздің жағасында тұрған порттың даңқты күндері, балықшылардың тынымсыз тірлігі, кемелердің қозғалысы көз алдыңа келеді. Бірақ суретші сол тарихты тікелей баяндап жатпайды. Ол өткенді пейзаждың тыныштығы арқылы сезіндіреді. Бұл – туындының басты көркемдік жетістіктерінің бірі.
«Арал порты» – бір қарағанда табиғат көрінісі болғанымен, ішкі мазмұны жағынан тарихи-философиялық шығарма. Ол көрерменге Аралдың бүгінгі бейнесін ғана көрсетіп қоймай, туған жердің тағдыры туралы ой салады. Картинадағы әрбір бояу, әрбір сызық, әрбір кеңістік Аралдың өзіне тән үнін жеткізгендей.
Шыңғыс Орманбековтің бұл туындысы – туған жерге деген сүйіспеншіліктен туған көркем шежіре. Суретші Аралдың табиғатын ғана емес, оның жанын бейнелеуге ұмтылған. Картинадан теңіздің үнін есту қиын болғанымен, оның орнын жоқтаған даланың үнсіз мұңын сезінуге болады. Сонымен бірге сол мұңның арасынан ертеңге деген үміттің сәулесі де байқалады.
«Арал порты» – өткенді еске түсіретін ғана емес, бүгінді бағалап, келешекке көз салуға шақыратын шығарма. Оның көркемдік қуаты да осында. Бұл картина Аралдың табиғи келбетін суреттеумен шектелмей, туған жердің тағдырын бояу тілімен сөйлеткен. Сондықтан туындыны Арал тарихының бүгінгі көркем шежіресіне қосылған мәнді еңбек деуге толық негіз бар.
Оңталап ЖОЛДАСОВ
