Ана сүті бой өсіреді, ана тілі ой өсіреді

Қазақтың кең байтақ даласында ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан асыл мұра бар. Ол – ана тілі. Тіл – ұлттың жаны, халықтың рухы, елдіктің еңсесін көтеретін қасиетті құндылық. Аттың жалында, түйенің қомында жүріп-ақ ұланғайыр даланы қорғаған бабаларымыз бізге тек жер ғана емес, тіл де аманаттап кетті. Ал сол аманатқа бүгінгі буын қаншалықты адал?

Бұл сауал кейде көңілдің түкпірінде қылаң беріп, көкейге қонақтайды. Әсіресе, көшеде, қоғамдық орындарда немесе түрлі мекемелерде жүргенде мемлекеттік тілдің қолданылу аясына қатысты ойға қалатын сәттер аз емес. Қазақ елі тәуелсіздік алғанына отыз жылдан асты. Осы уақыт ішінде мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру бағытында қыруар жұмыс атқарылды. Дегенмен, қазақ тілі қоғамның барлық саласында толық үстемдік құрды деп айта аламыз ба?

Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлының: «Тілі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» деген сөзі ғасыр өтсе де өзектілігін жойған жоқ. Өйткені тіл – ұлттың тірегі. Ана тілінен айырылған халықтың ұлттық болмысы да көмескілене бастайды. Тарихта мұндай мысалдар аз емес. Мәселен, бір кездері Еуропаның әр өңірінде өмір сүрген көптеген шағын этностар өз тілінен айырылғаннан кейін біртіндеп ірі халықтардың құрамына сіңіп кетті. Бүгінде олардың тарихы мен мәдениеті туралы деректер ғана сақталғанымен, ұлттық ерекшеліктері бұрынғы қалпында қалған жоқ. Сондықтан қазақ тілінің тағдырына алаңдау – ұлттың ертеңіне алаңдау деген сөз.

Қазақтың қайраткер ұлы Әлихан Бөкейхан: «Ұлтқа қызмет ету білімнен емес, мінезден» деген еді. Бүгінгі күні мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру де әр азаматтың мінезіне, ұстанымына байланысты. Заң бар, мүмкіндік бар, қолдау бар. Енді сол мүмкіндікті ұлт мүддесіне жарата білу қажет.

Қазақстан Республикасының Конституциясында қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде бекітілген. Сонымен қатар «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заң мемлекеттік тілдің қолданылу аясын нақтылап берді. Алайда тілдің тағдырын заң ғана шешпейді. Заң – бағыт беруші құрал. Ал тілдің шынайы өмірдегі беделін халықтың өзі қалыптастырады.

Бабаларымыз «Өнер алды – қызыл тіл» деп бекер айтпаған. Қасиетті сөздің қадірін білген халық ешқашан тіліне немқұрайлы қарамаған. Қазақтың шешендері мен билері дауласқан елді бір ауыз сөзбен тоқтатқан. Қажет кезде қылыштан өткір, найзадан ұшқыр сөз сөйлеген. Өйткені олар тілдің құдіретін түсінді.

Бүгінде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев мемлекеттік тілдің дамуына айрықша көңіл бөліп келеді. Президент өз сөздерінің бірінде: «Қазақ тілі ұлтаралық қатынас тіліне айналуы тиіс» деп атап өтті. Бұл – жай ғана пікір емес, болашаққа бағытталған стратегиялық мақсат. Сондай-ақ Президент: «Мемлекеттік тілді білу – әр азаматтың парызы» деген болатын. Расында да, Қазақстанды Отаным деп білетін әрбір азамат мемлекеттік тілді құрметтеуге тиіс.

Соңғы жылдары қазақ тілінің мерейін үстем ету бағытында атқарылған жұмыстардың көптігі туралы тағы да айта кетеміз. Қазақ мектептерінің саны көбейді. Мемлекеттік қызметтегі іс жүргізудің басым бөлігі қазақшаға көшті. Телерадио кеңістігіндегі қазақ тіліндегі хабарлардың үлесі артты. Әлеуметтік желілерде де мемлекеттік тілде сапалы контент әзірлейтін жастар көбейді. Мұның барлығы көңілге қуаныш ұялатады.

Дегенмен, әттеген-ай дейтін тұстар да жоқ емес. Кейде өз жерімізде өз тіліміздің өгейдің күйін кешіп жататынын көргенде жүрекке салмақ түседі. Ана тілінде еркін сөйлей алмайтын жастарды көргенде ойланасың. Қазақ мектебін бітіріп тұрып, мемлекеттік тілде сауатты жаза алмайтындар да кездеседі. Бұл мәселенің себебін өзгеден емес, алдымен өзімізден іздеуіміз керек.

Қазақтың көрнекті жазушысы Мұхтар Әуезов: «Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тіл» деген болатын. Бұл сөздің салмағы бүгін бұрынғыдан да ауыр. Өйткені жаһандану дәуірінде ұлттық құндылықтарды сақтап қалудың бірден-бір жолы – ана тілді дамыту.

Мағжан Жұмабаев: «Ұлттың ұлт болуы үшін бірінші шарт – тілі болуы» деп жазды. Шынында да, тілсіз ұлттың болашағы бұлдыр. Ана тілін ардақтаған халық қана тарих сахнасында ұзақ жасайды. Ал тілінен айырылған жұрттың жұтылып кетуі оп-оңай.

Тілдің тағдыры ең алдымен отбасында шешіледі. Балаға қазақ тілін мектептен бұрын анасы үйретеді. Қазақтың «Тәрбие тал бесіктен басталады» деген нақылы осыны меңзейді. Сондықтан мемлекеттік тілді дамыту туралы айтқанда ең алдымен отбасы тәрбиесін ұмытпауымыз керек. Үйінде қазақша сөйлемейтін баладан ертең мемлекеттік тілдің жанашыры шыға қоюы қиын.

Қазақтың тағы бір дана сөзі бар: «Ана сүті бой өсіреді, ана тілі ой өсіреді». Ана тілінің нәрімен сусындаған ұрпақтың ұлттық рухы да биік болады. Сондықтан қазақ тілінің мәртебесін көтерудің ең тиімді жолы – оны күнделікті өмірдің тіліне айналдыру.

Бүгінгі жастардың қолында смартфон, алдында ғаламтор тұр. Сондықтан қазақ тілінің болашағы цифрлық кеңістікпен де тығыз байланысты. Қазақша сапалы кітаптар, фильмдер, подкасттар, ғылыми жобалар мен ақпараттық ресурстар көбейген сайын тілдің де тынысы кеңейе түседі. Ана тілінің болашағы технологиядан тыс қалмауы тиіс.

Біз кейде мемлекеттік тіл мәселесін тек билікке қарап шешкіміз келеді. Алайда тілдің тағдырын халықтың өзі шешеді. Егер әр қазақ өз отбасында, жұмысында, қоғамдық ортада қазақ тілінің қолданылуына үлес қосса, мәселенің көп бөлігі өздігінен шешілер еді.

Қазақ тілі – біздің өткеніміз ғана емес, болашағымыз да. Ол – ата-бабамыздың аманаты, келер ұрпаққа табыстар ең қымбат қазынамыз. Тілге деген құрмет – елге деген құрмет. Ана тілін ардақтау – Отанды ардақтау.

Ендеше, қазақ тілінің мәртебесін көтеруді ұран деңгейінде қалдырмайық. Тілді тек мереке күндері ғана емес, күнделікті өмірде қолданып, қадірлейік. Сонда ғана Алаш арыстары армандаған, тәуелсіздік үшін күрескен бабаларымыз аңсаған биік мұратқа жақындай түсеміз.

Қазақ тілі – ұлттың жүрегі. Ал жүрегі соққан ел ғана мәңгі жасайды.

Оңталап ЖОЛДАСОВ