ТІЛ ТАҒДЫРЫ – ЦИФРЛЫҚ ӘЛЕМ ТАРАЗЫСЫНДА
Жаһандану дәуірінде тіл мәселесі ұлттың ішкі шаруасы немесе мәдени мұрасы шеңберінен шығып, әлемдік геосаясат пен технологиялық бәсекенің басты құралына айналды. Лингвистердің пайымдауынша, ғасыр соңына дейін жер бетіндегі мыңдаған тілдің санаулы бөлігі ғана сақталып қалмақ. Бұл қатал іріктеу кезеңінде тілдің өміршеңдігі оның заңмен қорғалуымен емес, жаңа цифрлық әлемге қаншалықты бейімделе алуымен өлшенеді. Бүгінде әлемдік алып IT-корпорациялар мен жасанды интеллект жүйелері қай тілде «сөйлесе», сол тіл жаһандық дамудың көшбасшысына айналуда.Бұл тұрғыдан алғанда, қазақ тілінің бүгінгі жай-күйі мен болашағы үлкен трансформация алдында тұр. Біз ұзақ уақыт бойы «тілді сақтау», «оны қорғау» деген позициядағы ұранмен шектеліп келдік. Алайда, қазіргі әлемдік үрдіс оны бүгінгі күннің нақты қажеттілігіне айналдыруды талап етеді. Тіл – тірі ағза, ол қолданыс пен қозғалыс бар жерде, экономика, ғылым мен озық технологияның тіліне айналғанда ғана шынайы өмір сүреді. Тілдің әлемдік аренадағы салмағы сол тілде жасалған білім мен ақпараттың сапасымен бағаланады.
Қазіргі қазақ қоғамында ана тіліміздің рөлі түбегейлі өзгерді. Статистика мен әлеуметтік зерттеулер көрсеткендей, ел ішінде қазақ тілді ортаның үлесі қарқынды өсіп келеді. Десек те, басты мәселе санның өсуінде емес, сапаның салмақталуында. Бүгінгі таңда мемлекеттік органдарда, іс-қағаздарында немесе күнделікті тұрмыста кездесетін басты кедергі – тілдің жасанды, аудармалық сипатта қалып қоюы. Көбіне ресми ақпараттар мен маңызды аналитикалар алдымен өзге тілде ойланып, кейін қазақшаға механикалық түрде тәржімаланады. Бұл үрдіс тілдің табиғи болмысын, оның ішкі энергетикасы мен икемділігін тұсаулап, қоғамның оны толыққанды қабылдауына бөгет болады.
Ана тіліміздің қоғамдық қатынастардың барлық саласында еркін көсілуіне негізгі шешім қандай? Жауап біреу – ол заманауи контент пен инновациялық технологиялардың тіліне айналу. Бүгінгі жастар ақпаратты құрғақ мәтін немесе үгіт-насихат түрінде қабылдамайды. Оларға мультимедиалық өнімдер, терең талдаулар, заманауи медиатехнологиялармен өрілген сторителлинг, подкастар мен жасанды интеллект жүйелеріндегі қазақша локализация қажет. Тілді үйретудің заманауи моделі жалықтыратын ережелерге емес, прагматикалық тиімділікке негізделуі тиіс. Қазақ тілінде сөйлеу, жазу және ақпарат тарату адамның кәсіби біліктілігін арттырып, жаңа мүмкіндіктерге жол ашатын құрал ретінде қабылданғанда ғана нәтиже береді.
Тіл саясатының түрлі қырларын саралай келе, біз бір ақиқатқа тірелеміз. Қазақ тілінің даму жолы – аясын кеңейтуден тұрады. Дәстүрлі журналистика құралдарын дата-журналистикамен, жаңа медиа трендтерімен кіріктіре отырып, біз тілдің жаңа бейнесін қалыптастыруымыз керек. Сонда ғана қазақ тілі жаһандық ақпараттық бәсекеге төтеп беріп, әлемдік деңгейдегі интеллектуалды тілдердің қатарынан өз орнын нық алады. Тілдің тағдыры – онымен қандай контент жасап, болашаққа қалай аманаттайтынымызға тікелей байланысты.
Түйін: Тіл төңірегіндегі қордаланған мәселелерді шешу үшін мемлекеттік органдардан бастап, медиа саласына дейін тікелей қазақ тілінде «ойлау және контент жасау» форматына көшуіміз қажет. Ол үшін ұлттық IT-модельдер мен жасанды интеллект базасын ана тілімізде байытуға басымдық беріп, заманауи дата-журналистика мен мультимедиа саласындағы қазақтілді мамандардың біліктілігін арттыруды жүйелі жолға қою керек. Ол цифрлық нарық пен экономикада шынайы сұранысқа ие құралға айналғанда ғана қоғамдық ортадағы барлық кедергілер өздігінен жойылмақ.
Гүлмарал САҚТАПОВА
