Өшпес із қалдырған азамат
«Өткенді еске алсаң – кемел боласың» дейді дана халқымыз. Өйткені өткен – өнеге, тарих – тағылым. Елдің бүгінгі жетістігі кешегі маңдай термен, тынымсыз еңбекпен, ел үшін атқарылған ерен іспен сабақтасып жатады. «Адам ұрпағымен мың жасайды» деген сөз де осындайда айтылса керек.Ауыл тарихына терең бойламай-ақ, өткен ғасырдың жетпісінші жылдарына көз жүгіртсек, Жаңақұрылыс ауылының дербес совхоз болып құрылып, іргесінің бекіп, елді мекеннің еңсесін тіктеуіне өлшеусіз үлес қосқан азаматтың бірі емес, бірегейі – Құлбаев Нағмет еді.
Ел ішінде «Елге қызмет қылсаң, абыройың артады» деген сөз бар. Нағмет ағамыздың бар ғұмыры осы тәмсілдің мәнін айғақтағандай. Ол ел басқарған жылдары халықтың қамын жеке бастың пайдасынан жоғары қойып, қарапайым жұрттың мұң-мұқтажын жүрегінен өткізе білген іскер басшы, сабырлы да салмақты ел ағасы болды.
Сондықтан кейінгі ұрпақ білсін, ел тарихында өшпес із қалдырған азаматтың өнегесі ұмыт болмасын деген ниетпен осы бір үзік сырды қағазға түсіріп отырмын.
Ауыл іргесі қаланған жылдар
Алдымен ауыл тарихына аз-кем шегініс жасайық. Жаңақұрылыс – табиғаты тұрмыс-тіршілікке қолайлы, Сырдарияның бойында орналасқан, айналасы көлге, шабындық пен жайылымға бай қоныс. Бір бөлігі жазық алқап болса, екінші жағы Сырдариядан тараған көлдермен астасып жатыр. Мұнда мал шаруашылығын дамытуға да, шабындық дайындауға да мүмкіндік мол еді.
Бүгінде Бекарыстан би ауылы аталып отырған елді мекеннің тарихы Жаңақұрылыс атауымен тығыз байланысты. Ол кезде ауыл Қазалы ауданындағы Карл-Маркс совхозының бір бөлімшесі болатын. Жұмысқа жарамды азаматтар мен механизаторлар совхоз орталығына айлап қатынап еңбек етті. Ал ауылдағы сегіз жылдық мектепті тәмамдаған балалар ағайын-туыстары бар елді мекендерге барып, оқуын жалғастыруға мәжбүр болды.
Бекарыстан би мен Жаңақұрылыс арасы – 36 шақырым. Ол кездегі көлік қатынасының қиындығын ескерсек, бұл ауыл тұрғындары үшін аз қашықтық емес еді. «Жол азабын жүрген білер» дегендей, жұмысшылардың да, механизаторлардың да, оқушылардың да қатынауы үлкен қиындық туғызды.
Осындай жағдайларды ескере отырып, жоғары басшы орындардың шешімімен 1974 жылдың ақпан айында Жаңақұрылыс Карл-Маркс совхозынан бөлініп, өз алдына дербес Жаңақұрылыс совхозы болып құрылды.
Бұл – ауыл тарихындағы айтулы кезең еді. «Бірлік бар жерде – тірлік бар» дегендей, елдің еңсесі көтеріліп, жаңа совхоздың болашағына деген сенім артты.
Ел сенімін арқалаған азамат
Жаңадан құрылған совхозға басшылық ету Құлбаев Нағметке жүктелді.
Әрине, жаңа басшыға халықтың көзқарасы бірден қалыптаса қойған жоқ. «Келген басшы елді қалай басқарар екен? Жұртты қалай ұйымдастырар екен?» деген сын көзбен қарағандар да болды. Бірақ «Жақсы басшы – елге ырыс, жақсы ұйымдастырушы – іске тыныс» дегендей, Нәкең көп ұзамай өз ісінің шебері екенін таныта білді.
Совхозға сырттан, көрші ауылдардан түрлі мамандық иелері келе бастады. Оларды жаңа жерге тұрақтандыру үшін ең алдымен баспана мәселесін шешу қажет еді. Нәкең бұл мәселені бірінші кезекке қойды.
Тұрғын үйлер салынды. Малшыларға жазғы ағаш үйлер мен қысқы баспаналар тұрғызылды. Мал қоралары мен базалар бой көтерді. Совхоздың конторы мен әлеуметтік нысандары салына бастады.
Алғашқы кезде совхоз қызметкерлері шағын клубта жұмыс істеді. Кейін құрылыс жұмыстарына шешендер, армяндар және өзге де ұлт өкілдері келіп, ауылда қаз-қатар жаңа үйлер бой көтерді. Көшенің ажары кіріп, ауыл адамдарының көңіліне қуаныш ұялады.
Бұл іске ауылдың қыз-келіншектері де белсене араласты. Қамыс буып, құрылыс материалдарын дайындауға көмектесті.
«Жұмыла көтерген жүк жеңіл» деген осы. Әр адамның қолынан шыққан бір кірпіш, бір буда қамыс, бір тамшы тер – болашақ ауылдың іргесіне қаланған еңбек еді.
Танымайтын жерге жан-жақтан келген адамдардың басын қосып, әрқайсысын ортақ іске жұмылдыру оңай шаруа емес. Құрылысқа келген жұмысшылардың арасында тағдыры әртүрлі жандар болды. Осындай алуан мінезді, әртүрлі ортадан келген адамдардың тілін тауып, бір мақсатқа жұмылдыра білу үлкен парасат пен сабырды қажет етті.
Бұл қасиеттер Нәкеңнің бойынан табылды
Ол артық сөзге бармайтын, асығыс шешім қабылдамайтын. «Сабыр түбі – сары алтын» дегендей, әр істің байыбына барып, ақылмен шешім қабылдайтын.
Сөйтіп, совхоздың әр саласындағы жұмыстар біртіндеп жолға қойылды.
«Алғашқы қазық қаққанның аты қалады»
Қазақта «Келіннің бетін кім ашса, сол ыстық» деген сөз бар. Сол секілді жаңа құрылған совхоздың алғашқы қазығын қағып, іргесін бекіткен азаматтың есімі де ел жадында қалары анық.
1974 жылы бой көтерген үйлердің кейбірі бүгінде де сақталған. Жарты ғасырдан астам уақыт өтсе де, сол үйлерде адамдар тұрып келеді.
Сол кездегі Нәкеңнің өзіне тиесілі болған үйде бүгінгі таңда ауыл тұрғыны Қайрат Байсалбаев тұрып жатыр. Бір қарағанда, қарапайым ғана үй. Бірақ оның қабырғасында тұтас бір дәуірдің ізі бар. Бұл – сол кездегі құрылыс жұмыстарының сапасын ғана емес, ауылдың алғашқы жылдардағы тыныс-тіршілігін де еске түсіретін тарихи белгі.
«Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» дейді халқымыз. Нәкеңнің де есімі ел игілігіне айналған еңбегімен есте қалды.
Шаруашылықтың шамын жаққан жылдар
Жаңақұрылыс совхозының негізгі бағыты – ірі қара малын өсіру болды. Сондықтан мал басын көбейту, шаруашылықтың экономикалық қуатын арттыру, еңбек адамдарының әлеуметтік жағдайын жақсарту басты міндеттердің бірі еді.
Совхозда 3 мыңға жуық сиыр, 1 мың бас жылқы болды. Бұл – сол кезең үшін аз көрсеткіш емес.
Малды бағу, төл алу, бақташыларды тұрғын үймен қамтамасыз ету, мал қораларын салу, малшылардың тұрмысын жақсарту – бір-бірімен сабақтас күрделі жұмыстар еді.
Нәкең алғашқы жұмыстарды өзі ұйымдастырып, кейін міндеттерді мамандарға бөліп берді. Атқарылған істің нәтижесін талап етіп, жұмыстың сапасына мән берді.
Совхозда үш ферма жұмыс істеді. Оның екеуі – сиыр, біреуі – жылқы фермасы. Әр фермада басқарушы, зоотехник, мал дәрігерлері қызмет етті.
«Басшы біреу, қосшы мың» дейді. Әр маман өз міндетін абыроймен атқарғанда ғана үлкен шаруашылықтың жұмысы алға басады. Осындай өзара түсіністік пен еңбек тәртібінің арқасында совхоздың шаруасы түзеліп, елдің тұрмысы да жақсара бастады.
Шаруашылықты техникасыз жүргізу мүмкін емес еді. Мұны жақсы түсінген Нәкең жоғары орындарға талап қоя білді. Совхозды қажетті ауыл шаруашылығы техникаларымен қамтамасыз етуге күш салды.
«Талаптыға нұр жауар» дегендей, тынымсыз талап пен табанды еңбектің нәтижесінде ауылдың шаруашылық әлеуеті арта түсті.
Ауылдың әлеуметтік келбеті өзгерді
Нағмет Құлбаевтың еңбегі шаруашылықпен ғана шектелген жоқ. Халыққа қызмет көрсететін әлеуметтік нысандар күрделі жөндеуден өтті. Ауыл тұрғындарының тұрмыс жағдайына көңіл бөлінді.
Ең басты жаңалықтардың бірі – ауылда 11 жылдық мектептің ашылуы болды.
Бұл – ауыл үшін үлкен қуаныш еді. Бұған дейін білімін жалғастыру үшін басқа елді мекендерге кетуге мәжбүр болған балалар енді туған ауылында білім алуға мүмкіндік алды.
Алғашқы мектеп бітірушілердің біразы туған жерінде қалып, елдің өркендеуіне өз үлестерін қосты. Бірі сауыншы болды, бірі механизатор атанды, енді бірі бригада құрамында еңбек етті.
Бұл – «Туған жерге туың тік» деген халық даналығының нақты көрінісі еді.
Жастар арасында әр апта сайын саяси сабақтар жүргізіліп, олардың қоғамдық өмірге белсенді араласуына мән берілді.
Осылайша Жаңақұрылыс ауылы адал еңбек пен ауызбіршіліктің арқасында біртіндеп өркендей түсті.
Ел қамын ерте ойлаған ер
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ел дамуының негізгі тірегі адал еңбек екенін бірнеше рет атап өтті. Президент: «Нағыз отаншыл азамат дегеніміз – ең алдымен өз жұмысын адал орындап, адал еңбек етіп жатқан адам. Адал еңбекпен келген табыс берекелі болады», – деген еді.
Нағмет ағамыздың бойындағы ең басты қасиет – елге деген адалдығы еді.
Ол тазалықты сүйді, адамға құрметпен қарады, қарамағындағылардың жағдайын ойлады. Елдің сөзін тыңдап, жұрттың тілегін тілеп, қолдан келген көмегін аямады.
«Ел қадірін ел жүргенде білмес, елден кеткенде білер» дейді. Бірақ Нәкеңнің елге сіңірген еңбегі оның көзі тірісінде де бағаланды.
Ол жеке басының пайдасын емес, халықтың қамын ойлады. Ары да, қолы да таза басшы болды.
«Ер ел үшін туады, ел үшін өледі» деген сөздің астарында осындай азаматтардың өмір жолы жатыр.
Кейбір адамдар бұл дүниеге келіп, тіршіліктің күйбеңімен өтіп кетеді. Артында ел аузына алынарлықтай іс қалмайды. Ал кейбір азаматтар ел тарихының бір бөлшегіне айналады. Олардың жүрген жолы, атқарған ісі, халыққа жасаған жақсылығы кейінгі ұрпаққа өнеге болып қалады. Құлбаев Нағмет – сондай азамат.
Өнегелі ғұмыр
Нәкеңнің өмір жолына көз жүгіртсек, оның еңбек жолы да ел тарихымен біте қайнасқанын көреміз.
Құлбаев Нағмет 1927 жылдың 16 наурызында Арал ауданының Қамыстыбас ауылында дүниеге келген.
Білім алып, жоғары оқу орындарын тәмамдаған. 1959 жылы Алматы қаласындағы Жоғары партия мектебін бітірген.
Ел басқару ісінде тәжірибе жинақтап, Арал аудандық кеңес атқару комитетінің жауапты хатшысы, бірнеше совхоздың директоры, партия ұйымдарының хатшысы қызметтерін атқарды. Арал және Қазалы аудандарының партия комитеттерінің мүшесі болды. Халық депутаттарының аудандық кеңесіне бірнеше рет депутат болып сайланып, ел сенімін арқалады.
Партия қай жерге жұмсаса да, сол жерде аянбай еңбек етті. Әр барған жерінде артынан жақсы сөз, игі іс қалдырды.
«Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» дегендей, оның елге жасаған еңбегін бүгінгі ұрпаққа жеткізу – аға буынның парызы.
Отбасы – өмірінің берік тұғыры
Елге қызмет ету мен отбасына адал болу – бір-бірінен ажырамайтын қасиет.
1946 жылы Мейірхан Тілеуқабылқызымен шаңырақ көтеріп, тоғыз перзент тәрбиелеп өсірді.
«Балалы үй – базар, баласыз үй – мазар» дейді қазақ. Тоғыз баланың қызығы мен қуанығын көріп, оларды азамат етіп тәрбиелеу де үлкен еңбек еді.
Бүгінде ұрпақтары бір-бір отау иесі атанып, өмірден өз орындарын тауып, елге қызмет етіп келеді.
«Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деген осы. Әке тәрбиесін көрген ұрпақ оның еңбекқорлығын, елге деген адалдығын бойына сіңіріп, өмір жолында жалғастырып келеді.
Атадан балаға жеткен жақсы қасиет – ұрпақтың ең үлкен мұрасы.
Өшпейтін із
Жетпіс жыл ғұмыр кешіп, соның қырық бес жылын ел қызметіне арнаған азаматтың бір ғана Жаңақұрылыс ауылында атқарған еңбегінің өзі – бір дәуірдің шежіресі.
Жаңақұрылыс совхозының құрылуы, алғашқы үйлердің салынуы, мал шаруашылығының дамуы, техниканың келуі, мектептің ашылуы, әлеуметтік нысандардың жақсаруы – бәрі де ауылдың өсіп-өркендеу жолындағы маңызды белестер еді.
Осы белестердің басында елмен бірге жүрген, халықпен бірге еңбек еткен азаматтың бірі – Құлбаев Нағмет.
«Тарих адамдарды жасамайды, адам тарихты жасайды» деген сөз бар. Расында, тарихты уақыттың өзі емес, сол уақыттың жүгін арқалаған азаматтар жасайды. Нағмет ағамыздың өмір жолы – соның айқын дәлелі.
Бүгінде заман өзгерді. Жаңақұрылыс та жаңарды. Бірақ ауылдың алғашқы жылдарындағы ауыр еңбек, маңдай тер, елдің ынтымағы мен сол кезеңде ел үшін аянбай қызмет еткен азаматтардың есімі ұмытылмауы тиіс.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев айтқандай, «Бабалар аманатына адал болып, оны ұрпаққа табыстау – киелі парыз». Өткеннің өнегесін кейінгіге жеткізу де – сол парыздың бір парасы.
Құлбаев Нағметтің ел үшін атқарған еңбегін еске алу – бір адамның өмір жолын ғана дәріптеу емес, тұтас бір дәуірдің еңбек шежіресін жаңғырту. Оның Жаңақұрылысқа сіңірген еңбегі, елге жасаған жақсылығы, ұрпаққа қалдырған өнегесі халық жадында жасай бермек.
Өйткені ер есімі – ел есінде, елге сіңген еңбек – тарихта.
Сердалы ШАЛБАЕВ,
Жаңақұрылыс ауылдық ардагерлер кеңесінің төрағасы,
Қызылорда облысының құрметті ардагері,
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі
