Сырдың сырбаз қаламгері

Қасиетті қазақ топырағында сөз ұстаған саңлақтардың беделі қашанан да жоғары, салмағы дара. Сөз қадірін өз қадірі деп білген дана халқымыз ақиқатты ту еткен ақындарын әрдайым ел-жұрттың рухани көшбасшысы, ұлттың ар-ожданы деп төбесіне көтерген. Себебі, ақынның әрбір шумағы – дәуірдің тынысы, адамгершілік пен адалдықтың шынайы айнасы. Уақыт керуені ағылса да, дара дарындардың рухани мұрасы ешқашан өзінің нарқын жоғалтпайды.

Сондай сөз өнерінің байрағын биік ұстаған құтты мекендердің бірі – айдынды Арал өңірі. Сыр бойының асыл нәрлі топырағы әдебиет айдынында қолтаңбасы дара, мінезі өр, сөзі салмақты талай дарынды перзенттерді өмірге әкелді. Солардың сабында өзіндік сырбаз болмысымен, тума талантымен танылған көрнекті қаламгер Оңталап Базаралы да бар. Бүгінде ақын, зерттеуші, сөз зергері ел ағасы атанып, мерейлі 63 жасқа – пайғамбар жасына толып отыр.

Аласапыран белестерден шыңдалған тағдыр

Ата-бабамыздан келе жатқан «63 жас – пайғамбар жасы» деген ұғымның астарында терең мағына жатыр. Алайда, бұл жастың мән-мағынасы арнайы шектеулерге бағынбайды. Жас мөлшері адамның кемелденуін көрсеткенімен, поэзия мен ақындық шабыт ешқашан жасқа қарамайды. Пайғамбарлық тағылым мен поэзиялық әлемнің түйісер межесі – адамның өмір жолында көрген сабағы, тартқан тауқыметі мен түйген ғибратында.

Оңталап Базаралының басынан кешкен өмір мектебі жеңіл де бұралаңсыз болған жоқ. Ол 1963 жылдың қоңыр күзінде, қоян жылында Сорғақ пен Ақшатау көлдері көмкерген Райым ауылдық кеңесіне қарасты Шабан ауылында дүниеге келді. Оның балалық шағы ерте есеюді талап етті. Бозбала шаққа жетпей жатып, екі жасында әкесінен, ал он төрт жасында арқа сүйер анасынан айырылып, жетімдіктің ащы зарын тартты. Бірақ бұл ауыртпалықтар оның рухын жасыта алмады; керісінше, оның бойындағы күрескерлік пен жігерді қайрады.

Аяулы анасының аузынан дастандарды тыңдап, құлағына құйып өскен зерек бала ерте жасынан сөз құдіретін сезінді. Балықшылардың қыз-қыз қайнаған қарапайым тіршілігі, туған өлкесінің табиғаты оның қиялына қанат бітірді. Шөмішкөл сегізжылдығы мен Қызылжар орта мектебінде білім ала жүріп, әдебиетке біржола бет бұрды.

Еңбек жолын аудан орталығында фотограф болып бастаған ол кейін мәдениет саласына белсене араласты. Автоклуб меңгерушісі болып малды ауылдарды аралады, Халық театрында әртүрлі рөлдерді сомдап, өнердің әр қырын меңгерді. Қоғам мен адамдардың сан түрлі тағдырын көзбен көрген ол өмірлік тәжірибе жинақтады. Ақтөбе өнер мектебін аяқтап, кейін Қызылорда облыстық филармониясында сценарист, Атырау өңіріндегі түрлі мекемелерде жауапты қызметтерді абыроймен атқарды.

Сырлы поэзия мен тарихи зерттеудің тұтастығы

Ақынның бүкіл өмір жолында оған рухани демеу болған – оның сыршыл поэзиясы. Зейнолла Шүкіров атындағы әдеби бірлестіктің құрамында Мешітбай Құттықов, Жұмабай Жақып, Толыбай Абылаев сынды сөз шеберлерінің қасында жүріп шыңдалған ақын олардың ізін басты.

Оның қаламынан туған туындылар сыртқы жылтырлықтан, арнайы жасалған әшекейлерден ада. Жүректен шыққан табиғи таза, тұнық қалпында оқырманға жетеді. Автор өлеңдерін жасанды жоспарға бағындырмайды; шабытпен жазылған дүниелерге кейіннен лайықты атау таңдайды. Сондықтан да оның әрбір шумағынан қазақ ауылының жұпар иісі, ұлттық дәстүр мен тұрмыстың қарапайым әрі шынайы жылуы еседі.

Әр жылдары жарық көрген «Игілік бастауы» (2002), «Санадағы сәулелер» (2002), «Ақсұңқар» (2018) сияқты жыр жинақтары әдебиет сүйер қауымның жоғары бағасын алды. Бұған қоса, ақын соңғы жылдары зерделі зерттеушілік қырын танытып, Сыр бойының қаһарман тұлғасы Толыбай батыр туралы деректерді жинақтап, «Толыбай батыр» атты көлемді кітап шығарды. Бұл еңбек оның тарихи зердесі мен ізденімпаздығын анық көрсетті.

Ақынның табиғи дарыны музыка өнерімен де тығыз байланысты. Оның сөзіне жазылған 40-50-ге жуық әуенді туындылар Мақпал Жүнісова, «Азия» тобы, сондай-ақ Қызылорда, Ақтөбе, Семей филармонияларының өнерпаздары орындауында қалың көпшіліктің сүйікті әндеріне айналды.

Мерейлі меже және келешекке көзқарас

Бүгінде 63 жастың белесіне шыққан Оңталап Базаралы шығармашылық толысу кезеңінде. Алдағы қазан айында мерейтойлық шығармашылық кешін өткізуді жоспарлап отыр. Кеште ақынның сөзіне жазылған әндер шырқалып, жүрекжарды жырлары оқылады. Оған қоса, «101 өлең» атты жаңа жыр жинағын оқырмандарына тарту етуді көздеуде.

Қаламгер қазіргі жас ақындардың ізденісіне оң баға бере отырып, оларға ағалық ақылын да айтады. Жастарды өзгеге еліктеуден арылуға, өзіндік дара қолтаңбаны қалыптастыруға шақырады. Поэзияны тек аянышты лирикамен шектемей, ұрпақ тәрбиесіне, қоғамға қажетті өміршең тақырыптарды арқау етуге үндейді.

Аралдың тума таланты, ақиық ақын Оңталап Базаралыға пайғамбар жасында сарқылмас шабыт, денсаулық пен уақыт беретін толайым табыстар тілейміз. Туған жердің жорға желі мен жыр сүйер қалың оқырманы оның қаламынан туатын жаңа, сырлы дүниелерді асыға күтеді.

Гүлмарал САҚТАПОВА