Отбасы – ұлттың тірегі
Адамзат өркениетінің сан ғасырлық тарихына көз жүгіртсек, кез келген мемлекеттің қуаты да, қоғамның тұрақтылығы да ең алдымен отбасының беріктігімен өлшенгенін аңғарамыз. Өйткені отбасы – адам баласының жарық дүниеге келіп, өмірдің алғашқы әліппесін танып, мейірім мен махаббаттың не екенін сезінетін қасиетті мекен. Қазақ халқы отбасы ұғымын қашанда қастерлеп, оны ұлттың алтын діңгегі, рухани тұғыры санаған. Сондықтан дана халқымыз «Отан – отбасынан басталады» деп, шаңырақтың қадірін мемлекетпен қатар қойған.Бүгінгі таңда ғылым мен технология дамып, ақпараттық қоғам қалыптасқанымен, отбасының адам өміріндегі орны өзгерген жоқ. Керісінше, жаһандану дәуірінде ұлттық болмыс пен рухани құндылықтарды сақтап қалуда отбасының маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Өйткені қоғамдағы тәрбиенің, мәдениеттің, адамгершіліктің бастауы – отбасы. Ұлттың болашағы да сол шаңырақта тәрбиеленіп өсіп келе жатқан ұрпақтың қандай тәлім алатынына тікелей байланысты.
Қазақ халқы отбасы тәрбиесіне ерекше мән берген халықтардың бірі. Көшпелі өмір сүрсе де, ұрпақ тәрбиесін ешқашан назардан тыс қалдырмаған. Әкені – отбасының тірегі, ананы – шаңырақтың шуағы, баланы – ұлттың жалғасы деп таныған. Сондықтан қазақ қоғамында отбасы тек тұрмыстық бірлік емес, рухани институт дәрежесінде бағаланған.
Ертеде қазақ ауылдарында бір әулеттің бірнеше буыны бірге өмір сүрді. Атасы мен әжесі, әке-шешесі, бала-шағасы бір шаңырақ астында отырып, өмірдің мәнін, сыйластықтың қадірін ұғынды. Үлкеннің батасын алу, кішінің ізет көрсетуі – тәрбиенің бұлжымас қағидасына айналды. Бала тәрбиесіне тек ата-ана емес, бүкіл ауыл жауапты болды. «Балаңды өз тәрбиеңмен емес, ұлтыңның тәрбиесімен тәрбиеле» деген ұлағатты сөздің түп-тамыры да осында жатыр.
Қазақ отбасы қашанда ынтымақ пен бірлікті жоғары қойған. «Ағайын тату болса – ат көп, абысын тату болса – ас көп» деген мақалдың астарында үлкен философия жатыр. Халық берекелі отбасыны бақтың бастауы деп санаған. Себебі ынтымақ бар жерде – ырыс, сыйластық бар жерде – береке болады.
Бұрынғы қазақ қоғамындағы отбасы тәрбиесі ұлттық құндылықтарға негізделді. Ұл балаға ел қорғау, намыс, еңбекқорлық секілді қасиеттер сіңірілсе, қыз балаға ибалық, ұят, инабат, мейірім үйретілді. Әкелер баласына тек мал табуды емес, адам болуды аманат еткен. Аналар қыз тәрбиесіне айрықша көңіл бөліп, болашақ отбасының ұйытқысы болуға баулыған.
Сол кезеңдегі отбасының тағы бір ерекшелігі – үлкенге құрмет көрсету дәстүрі еді. Қарияның сөзі – ақыл, батасы – өмірлік бағдар саналды. Ата мен әже немересінің бойына ұлттық рух пен салт-дәстүрді сіңіріп отырды. Сондықтан қазақ қоғамында ұрпақтар сабақтастығы үзілген жоқ.
Ол кезде материалдық байлықтан гөрі рухани құндылық жоғары тұрды. Халық адалдықты, ар-ұятты, намысты бірінші орынға қойды. Жастар ерте есейіп, еңбекке араласты. Ұл балалар мал бағып, қыз балалар үй шаруасына көмектесті. Бұл өмір мектебі болатын.
XXI ғасыр – технология мен ақпараттың ғасыры. Бүгінде адамзат бұрын-соңды болмаған даму кезеңін бастан кешіруде. Интернет, әлеуметтік желі, цифрлық технология адамдардың өмір сүру салтын түбегейлі өзгертті. Мұның отбасы тәрбиесіне де әсері зор.
Қазіргі қоғамда бұрынғыдай бірнеше буынның бірге тұруы сирек кездеседі. Қалалық өмір салты мен урбанизация салдарынан ядролық отбасы үлгісі қалыптасты. Ата-әже мен немере арасындағы рухани байланыс әлсірей бастады. Көптеген ата-аналар күнкөріс қамымен жұмысбасты болып, бала тәрбиесіне жеткілікті уақыт бөле алмай жатады.
Сонымен қатар әлеуметтік желінің ықпалы күшейді. Бұрын бала өмірлік тәлімді ата-анасынан, ұстазынан алса, қазір интернет кеңістігінен қабылдайды. Бұл – заманның бір ерекшелігі. Бір жағынан, технология білім алуға мүмкіндік берсе, екінші жағынан ұлттық тәрбиенің әлсіреуіне әсер етуде.
Бүгінде кей жастардың ана тілінде еркін сөйлемеуі, салт-дәстүрге үстірт қарауы, үлкенге құрметтің азаюы қоғамды алаңдатады. Отбасындағы эмоционалдық байланыстың әлсіреуі де өзекті мәселеге айналып отыр. Бір дастарқан басында отырып, бір-бірімен сырласудың орнына әркімнің телефонға үңілуі – қазіргі уақыттың шындығы.
Әр дәуірдің өз артықшылығы мен кемшілігі бар. Қазіргі заман білім мен мүмкіндік әкелсе, бұрынғы қоғам рухани тәрбие мен адамгершілікке көбірек басымдық берді. Сондықтан бүгінгі қоғам үшін ең маңызды міндет – осы екі кезеңнің жақсы қасиеттерін үйлестіре білу.
Соңғы жылдары Қазақстанда отбасы институтына қатысты түрлі әлеуметтік өзгерістер байқалып отыр. Сарапшылардың мәліметінше, елімізде жыл сайын жүз мыңдаған неке тіркелгенімен, ажырасу көрсеткіші де аз емес. Әсіресе жас отбасылар арасында түсініспеушілік жиілеген.
Психологтардың зерттеулеріне сүйенсек, баланың тұлға болып қалыптасуының негізгі бөлігі отбасындағы тәрбиеге байланысты. Бала кішкентайынан қандай орта көрсе, болашақта сондай мінез қалыптастырады. Сондықтан отбасы тек жеке адамның емес, тұтас қоғамның тағдырына әсер ететін маңызды институт болып саналады.
Тәрбиелі ұрпақ – мемлекеттің ең үлкен байлығы. Елдің ертеңі білімді жастармен ғана емес, рухани бай, адамгершілігі мол азаматтармен өлшенеді. Ал мұндай қасиеттер ең алдымен отбасында қалыптасады.
Егер бала мейірімді ортада өссе, ол қоғамға жанашыр болады. Егер отбасында сыйластық болса, ол да айналасына құрметпен қарайды. Сондықтан отбасы тәрбиесі – ұлттық қауіпсіздікпен пара-пар мәселе.
Қазақ халқы мұны ерте түсінген. Сол себепті «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деп, баланың болашағын отбасымен байланыстырған. Расында, бала ата-анасының айнасы іспетті. Ол көргенін қайталайды, естігенін бойына сіңіреді.
Қазіргі жаһандану заманында ұлттық мәдениетті сақтау – үлкен міндет. Әлемдік мәдениеттер араласып жатқан кезеңде ұлттың өзіндік болмысын жоғалтпай сақтап қалудың басты жолы – отбасы тәрбиесі.
Егер бала үйінде қазақ тілінде сөйлеп, ұлттық дәстүрді көріп өссе, ол өз тамырынан ажырамайды. Домбыраның үнін тыңдап, үлкеннің батасын естіп өскен ұрпақтың рухы биік болады.
Сондықтан әр отбасы ұлттық тәрбиені жаңғыртуға үлес қосуы қажет. Бұл – тек ата-ананың емес, бүкіл қоғамның міндеті.
Отбасы – адам өмірінің тірегі ғана емес, ұлттың тағдырын айқындайтын қасиетті ұғым. Шаңырақтың беріктігі – мемлекеттің беріктігі. Егер әр отбасы татулық пен сыйластықты сақтаса, қоғам да тұрақты болады. Сол себепті, әр шаңырақта шаттық пен сыйластық салтанат құрсын. Отбасы берік болса – ел де берік, ұлт та мәңгі болады.
Н. БАҚЫРАН
