Емдік шөптер жанды да, тәнді де емдейді

Арал дегенде көпшіліктің көз алдына ең әуелі қасірет келеді. Бір кездері айдын шалқар болып жатқан Арал теңізі бүгінде адамзаттың экологиялық жауапсыздығының символына айналды. Теңіз тартылды, табаны ашылды, тұзы аспанға көтерілді. Желмен бірге ұшқан ақ ұнтақ тек даламен қатар қаншама тағдырды да қақ айырды. Бірақ Аралға тек трагедия ретінде қарамау керек. Ол – төзімнің, бейімделудің, тіршіліктің қайта жаңғыруының мекені екенін атап өткен жөн.Мен бұл өңірдің перзенті ретінде бір ақиқатты анық айта аламын. Аралдың топырағы ащы болғанымен, оның қойнауында шипа бар. Құрғаған теңіз табанында, сортаң даласында, шөлейт белдеуінде өсіп тұрған әрбір шөп табиғаттың ерекше қорғаныс механизмі деуге негіз бар. Қуаңшылыққа, тұзға, ыстық пен суықтың шұғыл ауысуына шыдаған өсімдік бойында әлсіздік болмайды. Керісінше, тіршілік үшін күрескен сайын ол бойына биологиялық белсенді заттарды көбірек жинайды. Сол себепті Арал өңіріндегі емдік шөптер – табиғи сұрыпталудың «шыңдалған өнімдері».Арал аймағы географиялық тұрғыдан шөл және шөлейт белдеуге жатады. Жазы аптап, қысы қатаң. Жауын-шашын аз. Топырақтың басым бөлігі сортаң. Мұндай жағдайда әлсіз өсімдік өмір сүре алмайды. Сондықтан мұнда негізінен галофиттер мен ксерофиттер тұзға және құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер таралған. Бұл флора – экстремалды ортада қалыптасқан ерекше биохимиялық әлем. Ғалымдардың айтуынша, дәл осындай климаттық қысым өсімдіктердің құрамындағы эфир майларының, алкалоидтардың, флавоноидтардың мөлшерін арттырады. Ал бұл – емдік қасиеттің негізі.
Арал даласында жусанның иісі таңғы ауамен бірге сезіледі. Итмұрынның қызыл жемісі күзде күнге шағылысып тұрады. Жантақтың тікенекті сабағы мен адыраспанның ащы иісі – бұл өлкенің айнымас белгілері. Көбі бұл өсімдіктерді қарапайым дала шөбі деп қабылдауы мүмкін. Бірақ та халық медицинасы оларды ғасырлар бойы шипа көзі ретінде пайдаланып келеді. Әжелеріміз тұнба қайнатты, емшілер кептіріп сақтады, малшылар жол үстінде шөптің қасиетін таныды. Бұл – ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан тәжірибе.
Арал өңіріндегі емдік шөптерді зерттеу тек ботаникалық қызығушылық емес. Бұл – ұлттық қауіпсіздікке тең мәселе. Себебі қазіргі әлемде табиғи дәрілік шикізатқа сұраныс артып келеді. Фитотерапия, органикалық өнімдер, табиғи иммуномодуляторлар – жаһандық тренд. Осындай жағдайда біз өз даламызда өсіп тұрған шипалы өсімдіктерді ғылыми тұрғыдан зерттеп, жүйелеп, қорғап, тиімді пайдалана алсақ, бұл әрі экономикалық, әрі медициналық үлкен мүмкіндік болмақ.
Арал трагедиясы туралы том-том кітап жазылды. Ал оның табиғи байлығы, соның ішінде емдік флорасы жөнінде жүйелі, кең көлемді еңбектер аз. Бұл мақала – сол олқылықтың орнын толтыруға жасалған талпыныс. Біз Аралдың өсімдік жамылғысын жалпы сипаттап ғана қоймай, нақты емдік шөптердің қасиеттерін, халықтық медицинадағы орнын, ғылыми зерттеулердегі маңызын, экологиялық қатерлерін және болашақ әлеуетін қарастырамыз.
Арал даласы сырт көзге қуаң әрі қатал көрінуі мүмкін. Бірақ оның ішкі биологиясы күрделі әрі бай. Бұл өңірдің флорасы – табиғаттың төзімділік мектебінен өткен ерекше қазына. Біз сол қазынаны танып, қадірлей алсақ ғана, Аралды тек экологиялық апат аймағы деп емес, табиғи-биологиялық әлеуеті зор өңір ретінде де көре бастаймыз.
Осы мақалада біз Арал өңіріндегі емдік шөптердің табиғатын, қасиетін және болашағын терең талдауға тырысамыз.
Арал өңірінің өсімдік жамылғысына сипаттама
Арал өңірінің өсімдік жамылғысы – табиғаттың ең қатал сынақтарынан өткен тірі жүйе. Бұл аймақ географиялық тұрғыдан Тұран ойпатының құрамына кіреді және шөл мен шөлейт белдеудің заңдылықтарына бағынады. Жауын-шашынның аздығы, жаздың аптап ыстығы, қыстың ызғары, топырақтың сортаңдануы – мұның бәрі мұнда кездейсоқ өсімдіктің тамыр жаюына мүмкіндік бермейді. Сондықтан Арал маңындағы флора – бейімделудің, төзімділіктің және табиғи сұрыпталудың нәтижесі. Әсіресе теңіз тартылғаннан кейін пайда болған жаңа ландшафт өсімдік әлеміне мүлде өзгеше сипат берді. Бұрын су астында жатқан кең алқап бүгінде «Аралқұм» аталып, біртіндеп шөлдік экожүйеге айналып келеді. Алғашында тұз қабаты басқан бұл жерлерге уақыт өте келе тұзға төзімді галофит өсімдіктер қоныстана бастады. Олар топырақтағы артық тұзды бойына сіңіріп немесе жапырақ арқылы сыртқа шығарып, тіршілікке бейімделді. Осылайша жаңа экологиялық тепе-теңдік қалыптасты.
Арал флорасының басты ерекшелігі – галофиттер мен ксерофиттердің басымдығы. Ылғал тапшылығына шыдау үшін өсімдіктердің жапырағы ұсақталып, кейде тікенге айналған, булануды азайтатын балауыз қабықша пайда болған, ал тамыр жүйесі жердің терең қабатына дейін бойлайды. Кейбір бұталардың тамыры ондаған метрге жетіп, жер асты ылғалына тірек болады. Мұндай физиологиялық бейімделу олардың тек өмір сүруіне ғана емес, топырақты бекітіп, эрозияны азайтуына да ықпал етеді. Өсімдік жамылғысы желмен ұшатын тұзды шаңды тежеп, микроклимат қалыптастырады. Сондықтан бұл өңірдегі әрбір бұта мен шөп экологиялық тұрғыдан стратегиялық маңызға ие.
Арал аймағында өсімдіктер біркелкі таралмаған. Құрғаған теңіз табаны, ежелгі жағалау белдеуі, құмды алқаптар мен өзен аңғарлары – әрқайсысының флоралық құрамы әртүрлі. Әсіресе Сырдария өзені бойы өңірдегі биологиялық алуантүрліліктің өзегіне айналған. Өзен аңғары шөлейт аймақтағы жасыл дәліз іспетті: мұнда қамыс тоғайлары, жиде мен тораңғы секілді ағаштар, ылғал сүйгіш шөптесін өсімдіктер кездеседі. Бұл аймақ жергілікті халықтың шаруашылығында да, табиғи шөп жинау дәстүрінде де маңызды орын алады. Ал құмды массивтерде құм көшкінін тоқтатуға бейімделген псаммофиттер таралған. Олар тамыр жүйесі арқылы құмды бекітіп, жер бедерінің тұрақтылығын сақтайды. Бұрынғы Барсакелмес қорығы аумағы шөл флорасының табиғи үлгісі ретінде ерекше құнды саналады.
Ғалымдардың деректеріне сүйенсек, Арал маңында үш жүзден астам жоғары сатыдағы өсімдік түрі тіркелген. Олардың басым бөлігі шөлге бейімделгенімен, кейбірі Тұран флорасына тән сирек түрлерге жатады. Климат өзгерісі мен антропогендік қысым олардың таралу аймағына әсер етуде. Соған қарамастан, соңғы жылдары жүргізіліп жатқан сексеуіл егу және жасыл белдеу қалыптастыру жобалары өсімдік жамылғысын қалпына келтіруге бағытталған маңызды қадам болып отыр. Сексеуіл тек отын көзі емес, ол – шөл экожүйесінің тірегі, топырақ қорғаушы және көміртек жинақтаушы өсімдік.
Арал өңірінің өсімдік әлемін сырт көзге жұтаң деп бағалау қателік болар еді. Бұл – көзге көрінбейтін, бірақ ішкі биологиялық әлеуеті жоғары күрделі жүйе. Қуаңшылық пен тұзды ортада тіршілік еткен өсімдіктердің биохимиялық құрамы өзгеше қалыптасады. Олар бойына қорғаныш заттарды, эфир майларын, биологиялық белсенді қосылыстарды мол жинайды. Сондықтан Арал флорасы тек экологиялық тұрғыдан ғана емес, медициналық және ғылыми тұрғыдан да үлкен қызығушылық тудырады. Теңіз тартылғанымен, табиғат тоқыраған жоқ. Керісінше, жаңа жағдайға бейімделген өсімдік жамылғысы арқылы өңір өзін қайта қалыптастырып келеді.

Арал маңындағы негізгі емдік шөптер және оларға анықтама
Арал өңіріндегі емдік өсімдіктерді сөз еткенде ең алдымен көз алдыңа жусан елестейді. Жусан – шөл даланың символы, сонымен қатар халық медицинасындағы орны ерекше өсімдік. Оның құрамында эфир майлары, ащы гликозидтер, флавоноидтар бар. Жусанның қайнатпасы ас қорыту жүйесін реттеуге, тәбетті ашуға, ішек паразиттеріне қарсы қолданылған. Далалық тәжірибеде суық тигенде, тамақ ауырғанда буға дем салу үшін де пайдаланылған. Жусанның ерекше ащы иісі мен дәмі оның антисептикалық қасиетінің белгісі. Қуаңшылықта өсетін жусан түрлерінің биохимиялық құрамы бай болатыны ғылыми зерттеулерде дәлелденген, себебі экстремалды ортада өсімдік қорғаныш заттарын көбірек жинайды.
Арал маңында кең таралған тағы бір құнды өсімдік – Итмұрын. Бұл бұта тікенекті болғанымен, жемісі дәруменге аса бай. Әсіресе С витаминінің мөлшері бойынша көптеген жемістерден асып түседі. Итмұрын тұнбасы мен қайнатпасы иммунитетті күшейтуге, қан аздықтың алдын алуға, ағзаны сергітуге қолданылған. Күзде жиналған жемістер кептіріліп, қыс бойы шай ретінде пайдаланылған. Сонымен қатар оның құрамындағы органикалық қышқылдар мен антиоксиданттар жүрек-қан тамыр жүйесіне пайдалы әсер етеді. Арал өңірінің климаттық жағдайында өскен итмұрынның қабығы қалың, биологиялық белсенді заттары шоғырланған келеді.
Жантақ – шөл даланың төзімді бұтасы. Тамыры өте тереңге кететін бұл өсімдік ылғал тапшылығына төтеп береді. Халық емінде жантақтың қайнатпасы бүйрек пен несеп жолдары ауруларына, ісінуге қарсы қолданылған. Ол жеңіл несеп айдағыш қасиетімен белгілі. Сонымен қатар жантақ – балды өсімдік. Оның гүлінен алынатын бал қою әрі емдік қасиеті жоғары деп бағаланады. Жантақтың құрамында флавоноидтар мен алкалоидтар кездеседі, бұл оның қабынуға қарсы әсерін түсіндіреді.
Арал даласында жиі ұшырасатын шипалы шөптің бірі – Адыраспан. Оның өткір иісі бірден сезіледі. Адыраспан тұқымында алкалоидтар гармин, гармалин секілді белсенді қосылыстар бар. Дәстүрлі медицинада ол тыныс жолдары ауруларына, ревматизмге, буын сырқаттарына қарсы қолданылған. Кептірілген шөбі түтіндетіліп, үйді аластау дәстүрінде де пайдаланылған, бұл оның антисептикалық қасиетіне негізделген. Ғылыми тұрғыда адыраспан жүйке жүйесіне әсер ететін өсімдік ретінде зерттеліп келеді, сондықтан оны мөлшермен қолдану маңызды.
Сексеуіл – көбіне отын көзі ретінде танылғанымен, оның экологиялық әрі емдік маңызы да бар. Сексеуіл шөлі бекітіп, топырақ эрозиясын тоқтататын негізгі ағаш-бұта түрі. Халық тәжірибесінде оның шайырлы бөліктері мен күлін кейбір тері ауруларына пайдаланғаны айтылады. Сонымен бірге сексеуілдің маңызы – ол басқа өсімдіктердің өсіп-өнуіне жағдай жасап, бүкіл шөл экожүйесінің тірегіне айналады.
Арал маңындағы сортаң жерлерде сораң мен көкпек секілді галофит өсімдіктер де кездеседі. Олар халық медицинасында сирек қолданылғанымен, құрамындағы минералды тұздар мен биологиялық белсенді заттар зерттеушілердің қызығушылығын тудырып отыр. Кейбір түрлері ас қорыту жүйесін реттеуге, тері ауруларына қарсы пайдаланылғаны жөнінде этноботаникалық деректер бар.
Осы өсімдіктердің барлығының ортақ ерекшелігі, олар экстремалды табиғи ортада өседі. Құрғақшылық, тұз, жоғары температура секілді факторлар олардың бойында қорғаныш қосылыстардың жиналуына ықпал етеді. Сондықтан Арал өңіріндегі емдік шөптер тек дәстүрлі тәжірибемен ғана емес, ғылыми тұрғыдан да аса құнды.
Аралдағы емдік шөптердің Халық медицинасындағы қолдану тәсілдері

Арал өңіріндегі емдік шөптердің халық медицинасындағы қолданылу тәсілдері – ғасырлар бойы жинақталған тәжірибенің жемісі. Далалық өмір салты, дәріхана мен заманауи медицинаға қолжетімділіктің шектеулі кезеңдері жергілікті жұртты табиғатқа сүйенуге үйретті. Соның нәтижесінде шөпті тану, оны дұрыс уақытта жинау, кептіру, сақтау және пайдалану мәдениеті қалыптасты. Бұл – жай ғана тұрмыстық дағды емес, ұрпақтан ұрпаққа берілген этноботаникалық білім жүйесі.
Шөпті жинау уақыты ерекше мәнге ие болған. Көп жағдайда өсімдіктің гүлдеу кезеңі немесе жемісінің толық піскен шағы таңдалған. Өйткені дәл осы кезде оның құрамындағы биологиялық белсенді заттардың мөлшері жоғары болады деп есептелген. Таңғы шық кепкеннен кейін, күн қатты ысымай тұрып жинау – тәжірибелі шөпшілер ұстанған қағида. Жиналған өсімдіктер көлеңкелі, жел өтетін жерде кептірілген. Тікелей күн сәулесінде кептіру кейбір шөптің емдік қасиетін әлсіретеді деген түсінік болған.
Қолдану тәсілдерінің ең кең тарағаны – қайнатпа мен тұнба әзірлеу. Қатты сабақты немесе тамырлы өсімдіктер баяу отта ұзақ қайнатылған. Ал нәзік жапырақ пен гүлдерге көбіне ыстық су құйып, белгілі уақыт тұндыру әдісі қолданылған. Мұндай сусындар асқазан-ішек жолы ауруларына, суық тиюге, әлсіздікке қарсы пайдаланылған. Кейбір шөптер шайға қосылып, күнделікті профилактикалық мақсатта ішілген. Бұл тәсіл ағзаны біртіндеп нығайтуға бағытталған.
Майлы тұнба жасау да халық емінде маңызды орын алған. Өсімдіктің кептірілген бөлігі малдың іш майына немесе өсімдік майына араластырылып, жылы жерде ұсталған. Мұндай қоспалар буын ауруларына, бұлшық еттің созылуына, тері жарақаттарына жағылған. Шөл аймағында жел мен құрғақ ауа теріні жиі зақымдайтындықтан, табиғи майлы тұнбалар кең қолданылған.
Түтіндету және аластау дәстүрі де емдік тәжірибенің бір бөлігі саналған. Әсіресе Адыраспан түтіні үй ішін залалсыздандырады, ауадағы зиянды әсерді жояды деген сенім болған. Қазіргі ғылыми түсінік бойынша, кейбір өсімдіктердің түтінінде бактерицидтік қасиет болуы мүмкін, бұл халық тәжірибесінің кездейсоқ емес екенін көрсетеді.
Кейбір шөптер ұнтақталып, құрғақ күйінде қолданылған. Ұнтақ жараға себілген немесе аз мөлшерде сумен араластырылып ішілген. Бұл тәсіл әсіресе жол үстінде, малшылар арасында кең тараған. Дала жағдайында дәрілік шөп – алғашқы көмек құралына айналған.
Халық медицинасында мөлшер ұғымы да маңызды болған. «Шөп – дәрі, бірақ шектен асса – у» деген қағида бекер айтылмаған. Тәжірибелі емшілер өсімдіктің күшін, адамның жасын, дене жағдайын ескеріп барып қолданған. Бұл – эмпирикалық бақылауға негізделген практикалық медицина.
Арал өңіріндегі шөптерді пайдалану тек денені емдеумен шектелмеген. Ол рухани тазалық, табиғатпен үйлесім түсінігімен астасқан. Дала адамы үшін өсімдік – тірі организм, Алланың жаратылысы, оған құрметпен қарау керек деген көзқарас қалыптасқан. Сондықтан шөп жұлу да белгілі бір әдеппен, ысырапсыз жасалған.
Бүгінде бұл тәсілдердің бір бөлігі ғылыми фитотерапиямен үндесіп жатыр. Қайнатпа, тұнба, экстракт жасау – заманауи фармакологияда да қолданылатын әдістер. Айырмашылығы – қазіргі ғылым құрамды нақты талдап, дозасын есептейді. Дегенмен, халықтық тәжірибе – осы ғылыми ізденістердің тарихи негізі.
Арал даласында қалыптасқан емдік қолдану мәдениеті – тек тұрмыстық тәжірибе емес, табиғатпен бірге өмір сүрудің даналығы. Бұл білім жүйесі ұмытылмай, ғылыми тұрғыда зерделенсе, ұлттық медицина тарихының маңызды бөлігіне айналары сөзсіз.

Экологиялық мәселелер және өсімдіктерді сақтау
Арал өңірінің шипалы өсімдіктері туралы толғағанда, біз тек табиғаттың жомарт сыйын емес, «ажал айдынының» жиегінде жансақтау бөлімінде жатқан науқастай күй кешкен киелі мекеннің мұңын да қоса өруге тиіспіз. Бүгінде Аралдың құрғаған табанынан, яғни Аралқұмнан жылына 75 миллион тоннадан астам тұзды шаң мен улы химикаттардың көкке көтерілуі өңір флорасының тынысын тарылтып қана қоймай, оның фитохимиялық құрамына да орасан зор нұқсан келтіруде. Осыдан жарты ғасыр бұрын аймақта өсімдіктің 600-ден астам түрі жайқалып өссе, қазіргі таңда олардың ареалы 30-40 пайызға дейін қысқарып, биологиялық әртүрлілік тепе-теңдігінен айырылып барады. Әсіресе, Сырдария өзенінің жайылмасындағы бірегей тоғайлардың жойылуы салдарынан дәрілік шикізат көздерінің көлемі 4-5 есеге азайып, «Қызыл кітапқа» енген өсімдіктердің тізімі жыл санап толығып келеді.
Экологиялық апаттың салдарынан топырақ құрамындағы сульфаттар мен хлоридтердің мөлшерден тыс артуы – емдік шөптердің басты жауына айналды. Біз «дертімізге дауа» деп жинап жүрген кейбір өсімдіктердің бойында ауыр металдар мен пестицидтердің жиналу қаупі жоғарылағаны ғылыми дәлелденген факт. Әсіресе, әлемдік нарықта сұранысқа ие мия тамырының (Glycyrrhiza glabra) жабайы плантациялары аяусыз оталып, лицензиясыз дайындаушылардың рекультивация ережелерін сақтамауы салдарынан құнарлы жерлер ашық эрозияға ұшырап жатыр. Бұл – тек табиғаттың талан-таражға түсуі емес, Арал өңірінің экономикалық және экологиялық қауіпсіздігіне төнген тікелей қатер. Егер осы қарқынмен тамырымызды отай берсек, келесі онжылдықта біз «қазақстандық мия» брендінен мүлдем айырылып, бабалар шипасынан мақұрым қалуымыз әбден мүмкін.
Осы бір тұйықтан шығудың жалғыз жолы – мемлекеттік деңгейдегі кешенді қорғау шаралары мен халықаралық ғылыми ынтымақтастықты күшейту. Бүгінде Аралдың құрғаған табанына егіліп жатқан 1,5 миллион гектардан астам сексеуіл ормандары тек құм тоқтатушы ғана емес, сонымен бірге нәзік емдік шөптер үшін «тірі тосқауыл» және микроклимат жасаушы баспана болуға тиіс. Бізге жабайы табиғатты аяусыз қанауды тоқтатып, дәрілік өсімдіктерді қолдан өсіретін арнайы агро-фермалар мен генетикалық резерваттар құру қажет. Аралдық қаламгер ретінде менің айтарым: даламыздағы әрбір жусан мен киікшөп – бабаларымыздың аманаты әрі келешек ұрпақтың несібесі. Сырдың бойы мен Аралдың ойы қайтадан жұпар аңқыған шипалы мекенге айналмайынша, біздің экологиялық парызымыз өтелді деп айту қиын. Сондықтан, емдік шөптерді сақтау – ұлтымыздың генетикалық қорын және табиғи жадын сақтаумен тең екенін ұмытпағанымыз абзал.

Болашақ мүмкіндіктер
Арал өңірінің флорасын сақтау мен оның емдік әлеуетін қайта жаңғырту – тек экологиялық міндет қана емес, бұл аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуының стратегиялық бағыты болып табылады. Болашақта бұл мәселені шешу үшін ең алдымен Арал өңірінде мамандандырылған фитохимиялық зерттеулер кластерін құру қажеттілігі туындап отыр. Бұл орталық өсімдіктердің құрамын заманауи зертханалық сүзгіден өткізіп, экстремалды климаттық жағдайларда өсетін шөптердің стреске төзімділік қасиеттерін терең зерделеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жабайы өсімдіктерді бақылаусыз жинауды тоқтатып, оларды мәдени түрде өсіруге (интродукциялауға) негізделген агро-өнеркәсіптік кешендерді дамыту – уақыт талабы. Мұндай плантациялар табиғи популяцияны сақтап қана қоймай, өңір халқын тұрақты жұмыспен қамтамасыз етіп, отандық фармацевтика саласын сапалы шикізатпен қамтамасыз ететін экспорттық хабқа айнала алады.
Халықаралық деңгейдегі Аралды құтқару қозғалысы аясында дәрілік өсімдіктердің генетикалық банкін жасақтау және оларды рекультивациялау жұмыстарына басымдық беру – болашақтың басты кепілі. Бұл бағытта сексеуіл алқаптарымен қатар шипалы шөптердің де «жасыл белдеулерін» қалыптастыру, су үнемдеу технологияларын қолдана отырып, жасанды микроклиматты аймақтар жасау стратегиялық маңызға ие. Сонымен қатар, өңірде этноботаникалық туризм мен дәстүрлі медицинаны ғылыми негізде біріктіретін оңалту орталықтарын ашудың әлеуеті зор. Бұл қадамдар кешенді түрде жүзеге асырылған жағдайда, Арал өңірі экологиялық апат аймағынан жоғары технологиялық «жасыл экономика» орталығына айналмақ. Біздің мақсатымыз – табиғаттың тепе-теңдігін қалпына келтіре отырып, Сырдың шипалы қойнауын келер ұрпаққа тек аңыз ретінде емес, нақты ұлттық байлық ретінде табыстау. Осы жолдағы жүйелі мемлекеттік қолдау мен ғылыми ізденістер ғана Аралдың сола бастаған шипасын қайта тірілтіп, өлке болашағына жаңа серпін берері сөзсіз.

Қорытынды түйін
Арал өңірінің шипалы шөптері – бұл биологиялық ресурс және біздің топырағымыздың тілі, бабаларымыздың ғасырлар бойы жинақтаған эмпирикалық білімінің алтын қазынасы және аймақтың генетикалық жады. Бүгінде Арал тағдыры туралы айтқанда, тек судың деңгейін емес, сол сумен бірге суалған, тұз бен шаңның астында қалған флораның қасіретін де қоса қаузауымыз шарт. Соңғы жарты ғасырдағы антропогендік қысым мен климаттық трансформация Аралқұмнан жылына 75 миллион тоннадан астам улы тұзды шаңның көкке көтерілуіне соқтырды, бұл өз кезегінде аймақтағы өсімдіктер дүниесінің ареалын 40 пайызға дейін тарылтып жіберді. Сыр бойының экожүйесінде маңызды рөл атқаратын 600-ден астам өсімдік түрінің бүгінде тек санаулы бөлігі ғана өз табиғи қалпын сақтап қалды. Әсіресе, дүниежүзілік фармацевтикада жоғары бағаланатын мия тамыры (Glycyrrhiza glabra), адыраспан, киікшөп және жусанның бірегей түрлері бүгінде тек экологиялық факторлардан ғана емес, сонымен бірге бақылаусыз, варварлық жолмен жинаудан да зардап шегуде. Топырақтың тұздануы өсімдіктердің фитохимиялық тепе-теңдігін бұзып, олардың бойында ауыр металдар мен пестицидтердің шоғырлануына әкеп соқтыруда, бұл – дәстүрлі медицина үшін де, ғылыми фармация үшін де үлкен қауіп.
Болашаққа көз жіберсек, Арал өңірінің бұл байлығын сақтап қалудың жалғыз жолы – мемлекеттік деңгейдегі жүйелі рекультивация және инновациялық биотехнологиялық тәсілдерді енгізу. Аралдың құрғаған табанына егіліп жатқан 1,5 миллион гектардан астам сексеуіл ормандары тек құм көшкінін тоқтатып қоймай, сонымен қатар шипалы өсімдіктердің қайта жаңғыруына қажетті микроклиматтық «пана» болуы тиіс. Біз үшін стратегиялық мақсат – жабайы флораны аяусыз қанаудан бас тартып, дәрілік өсімдіктерді қолдан өсіретін, су үнемдеу технологияларына негізделген мамандандырылған агро-кластерлер мен генетикалық резерваттарды құру. Бұл қадам өңірді экологиялық зардап шеккен аймақ мәртебесінен жоғары технологиялық шикізат базасы мәртебесіне көтеруге мүмкіндік береді. Аралдық ретінде түйер ойым: туған жердің әрбір талы мен әрбір тамыры – біздің ұлттық қауіпсіздігіміз бен денсаулығымыздың кепілі. Егер біз бүгін ғылым мен табиғаттың үндестігін тауып, осы қазынаны қорғауға жұмылмасақ, ертеңгі ұрпақ алдындағы аманатқа қиянат жасаған боламыз. Аралдың шипалы шөптері қайтадан жайқалып өскен күні ғана біз экологиялық апатты жеңдік деп айта аламыз, өйткені табиғаттың емдік күші – тіршіліктің қайта оралғанының ең басты белгісі. Сондықтан бұл мақала нүкте емес, керісінше, өлкеміздің жасыл болашағы үшін жасалатын нақты істердің бастауы болуы тиіс.
А.ЖАЙШЫЛЫҚ

Фото: kk.wikipedia.org